برای ده سالگی تورجان

tourjan-old

یکی از قدیمی‌ترین قالب‌های در دسترس تورجان 

اواخر شهریور ده سال پیش که وبلاگ‌‌نویسی را شروع کردم، اصلا فکرش را هم نمی‌کردم که «تورجان» زندگی مرا متحول کند، دانش و بینش مرا افزایش و گسترش بخشد، حتی دایره دوستانم را تغییر و ارتقا دهد و بر زندگی شخصی و حریم خصوصی‌ام هم تأثیرات عمیق بگذارد. حالا که نسخه مکتوب و البته جدی‌تر تورجان را در قالب تقریرات منتشر می‌کنم، خوشحالم که توانسته‌ام سهم کوچکی در ارتقای دانش و بینش دینی و فرهنگی در جامعه داشته باشم.

در این ده سال بارها و بارها شاهد بازتاب‌های مثبت فعالیت‌‌ها و نوشته‌هایم در فضای حوزه و دانشگاه و حتی سطح عمومی جامعه بوده‌ام. نقدهایی که شنیده یا خوانده‌ام، حتی بر شکل‌گیری شخصیت‌ام نیز مؤثر بوده است.حالا دیگر من آن آدم ده سال پیش نیستم و همه اینها را مدیون رسانه‌هایی هستم که ارتباط مرا با دیگرانی که نمی‌شناختم و برایم مفید بودند، آسان کرده‌اند.

رسانه‌ها خیلی سریع‌تر از تصور خالقان آنها در حال پیشرفت و گسترش هستند. ابزارهای مدرن ارتباطی مثل لودر از روی سبک زندگی و شیوه‌های ارتباطی نیمه‌ مدرن ما می‌گذرند، چیزهایی را خراب می‌کنند و چیزهای دیگری را می‌سازند. سرعت این فرایند به قدری زیاد است که حتی دیگر وبلاگ‌نویسی که عمر آن در ایران به ۱۵ سال می‌رسد، اکنون یک ابزار قدیمی شمرده می‌شود.

سال‌ها پیش از جناب حجه‌الاسلام‌والمسلمین سید حسین خمینی؛ نوه ارشد امام خمینی شنیدم که می‌گفت: سرعت تغییرات و تحولات اجتماعی به قدری بالا رفته که من شیخ طوسی را که متعلق به هزار سال پیش است بهتر از فرزند خودم درک می‌کنم. انگار که فاصله میان من و فرزندم چند برابر فاصله‌ میان من و شیخ طوسی و شیخ مفید است!

پی‌نوشت ۱: آن‌قدر به کمک وبلاگ‌نویسی توانسته‌ام بیاموزم که دیگر بابت ممانعت آقای حسینی بوشهری مدیر سابق حوزه از صدور مدرک کارشناسی‌ ارشدم به دلایل سیاسی، احساس زیان علمی نمی‌کنم. در باقی موارد هم … “الیه المشتکی”

taghriraat4-5

پی‌نوشت ۲: شماره تازه تقریرات هم به لطف خدا چندی است که منتشر شده.

ارسال شده در خودمانی | برچسب‌شده , , , , | ۲ پاسخ

دیالکتیک «حاکم» و «حرم»

نگاهی دیگر به رفتار متقابل خلفا و ائمه شیعه درباره زیارت کربلا

واقعه کربلا از لحظه‌ای که به وقوع پیوست، به دلیل اهمیت و عمق معناداری‌اش به یک نماد بی‌بدیل از مفاهیم متعدد اعتقادی، سیاسی و اجتماعی بدل شد و «سرمایه اجتماعی»[۱] شیعیان برای حفظ هویت مذهبی‌شان محسوب می‌شد. زیارت شهدای کربلا دیگر یک زیارت عادی «اهل قبور» برای طلب آمرزش و عبرت اخروی نبود، بلکه یکی از مناسک مهم شیعی در مناسبت‌های مختلف مذهبی بود و امامان شیعه در هر مناسبت و آیین دینی به شیعیان توصیه می‌کردند که در کنار دیگر اعمال و مناسک، زیارت کربلا را نیز در نظر بگیرند.[۲]

میان «زیارت» و «زیارتگاه» نیز پیوند ذاتی برقرار است و بررسی کیفیت تعامل حاکمان دو قرن اولیه پس از واقعه عاشورا با مزار امام حسین(ع) می‌تواند یکی از مؤلفه‌های اصلی بررسی این موضوع زیارت کربلا باشد. از میانه قرن اول که سرزمین کربلا شاهد فاجعه بزرگ تاریخ بود، تا میانه قرن سوم که عصر حضور امامان شیعه پایان یافت، شاهد کشمکش‌های متعدد خاندان‌های حاکم با خاندان تحت ستم پیامبر(ع) بر سر زیارت کربلا بوده‌ایم.

مروری بر نام‌های آبادگران و ویرانگران مزار حسینی در عصر حضور ائمه شیعه(ع) شاید بتواند نشانگر بخشی از فرایند دیالکتیکی میان حاکمان و حرم حسینی باشد:

آبادگران: قبیله بنی‌اسد (۶۱ق)، مختار ثقفی (۶۶ق)، ابوالعباس سفاح (اولین خلیفه عباسی، ۱۳۲ق)، مهدی عباسی (۱۵۸ق)، مأمون عباسی (انتهای قرن دوم)، منتصر عباسی (۲۴۷ق)

ویرانگران: منصور عباسی (۱۴۶ق)، هارون الرشید عباسی (۱۹۳ق)، متوکل عباسی (۲۳۶ق)[۳]

اگر بپذیریم که روایات نه چندان قوی دال بر ساخت نخستین بنا بر قبر امام حسین(ع) در زمان حکومت محلی مختار ثقفی صحت دارد، باید این را هم پذیرفت که همین بنا تا زمان منصور دوانیقی و ابتدای خلافت عباسی مورد استفاده شیعیان بوده و روایاتی که امامان چهارم تا ششم درباره نحوه زیارت مرقد حسینی آورده‌اند، مربوط به همین بنای اولیه بوده است. بر اساس این گزارش، بنی‌امیه همان‌گونه که پس از واقعه هولناک کربلا و به دلیل تأثیرات بسیار منفی این جنایت بزرگ، دست از آزار مستقیم نزدیکان امام حسین(ع) برداشته بودند،  درباره زیارت مزار حسینی نیز اغماض به خرج داده و کاری به مقبره هرچند ساده این شهدا نداشته‌اند. هیچ گزارشی دال بر تخریب جزئی یا کلی این بنا در دوره بنی‌امیه به دست ما نرسیده است. امامان شیعه نیز همان‌گونه که گفته شد، سعی فراوانی داشتند که شیعیان را به زیارت مزار حسینی به مثابه یک کنش فعالانه اجتماعی، سیاسی و اعتقادی تشویق کنند و حتی به زیارت پیاده و توأم با مشقت و سختی توصیه می‌کردند. از همین رو مزار حسینی از همان عصر امام چهارم تاکنون مورد اقبال ویژه زائران از مذاهب گوناگون بوده است.

به نظر می‌رسد که آخرین تخریب جدی و کامل مزار حسینی در زمان حیات ائمه شیعه(ع) اتفاق افتاده و در عصر غیبت، اگر چه حرم حسینی شاهد غارت‌ها، حملات و حوادث طبیعی و غیر طبیعی متعدد بوده است، اما شاهد تخریب کامل حرم نبوده‌ایم و تنها در اوایل خلافت عباسی، مزار امام به طور کامل تخریب و با خاک یکسان شده است. تخریب کامل حرم همراه با منع زائرین و شیعیان از سفر به مزار و حضور در آن منطقه بوده است. منصور پس از آنکه از تثبیت موقعیت عباسیان آسوده‌خاطر شد، با ترس زیادی که موقعیت امامان شیعه داشت، سعی کرد با تخریب کامل مزار کربلا قدرت‌نمایی کرده و زهر چشمی از شیعیان بگیرد. هارون نیز با وجود اقتدار فوق‌العاده‌ای که به دست آورده بود، از گسترش محبوبیت امامیه و علویان که در زیارت کربلا متبلور بود هراس داشت و سهمگین‌تر از منصور اقدام به تخریب مقبره شهدای کربلا کرد تا از کوچک‌ترین قدرت‌نمایی شیعیان نیز جلوگیری کند.

درباره متوکل اما به نظر می‌رسد که اگر تلقی رایج کنونی که مبتنی بر پاره‌ای از گزارش‌های تاریخی است صحت داشته باشد، وی هراس بیمارگونه‌ای از حرم حسینی داشته و چهار بار اقدام به تخریب این مزار کرده است. با این حال برخی پژوهش‌های تازه تاریخی نشان می‌دهد که گزارش‌های دال بر عناد بیمارگونه متوکل با علویان و شخص امام علی(ع) و نیز تخریب وحشیانه مکرر مزار شهدای کربلا مقرون به صحت نیست و احتمالا ساخته و پرداخته عوامل فرزندش منتصر و نیز ترکان و معتزله مخالف متوکل باشد، چرا که بنا بر روایات معتبر، وی در دوران ۱۵ ساله خلافت خود رفتار نسبتا خوبی با شیعیان داشته، برخی مقامات زمان وی از شیعیان بوده‌اند، حرمت امام هادی(ع) را حفظ می‌کرده، هیچ امام و یا چهره مهم شیعی را به شهادت نرسانده و تنها با ترکان و معتزله سر ستیز داشته است. از سوی دیگر گزارش تخریب مقابر شهیدان کربلا از سوی مورخین مهمی چون شیخ مفید و یعقوبی روایت نشده، با اینکه اگر چنین اقدام وحشیانه‌ای صحت داشت، با توجه به دغدغه‌های شیعی این دسته از مورخان، حتما مورد توجه اینان قرار می‌گرفت[۴].

بنابر این به نظر می‌رسد که نباید متوکل را علی‌رغم این شهرت فراگیر تاریخی، در کنار دو خلیفه ویرانگر پیشین یعنی منصور دوانیقی و هارون الرشید قرار داد که اقدام به سرکوب گسترده شیعیان و آزار و شهادت دو امام شیعه (امام صادق و امام کاظم علیهماالسلام) نیز کرده بودند.

چهار خلیفه دیگر عباسی به آبادانی مزار و تلاش برای تطهیر ننگ ویرانگری دیگر خلفا پرداخته‌اند. ابوالعباس سفاح که نخستین خلیفه عباسی است، برای تثبیت خلافت نوپای تبار خود که مدعی انتقام‌گیری از ظالمین به اهل بیت(ع) بود، نیاز داشت که خود را نزد امامیه موجه کند و چه کاری نمادین‌تر از مرمت بنای ساده‌ای که از زمان مختار ثقفی بر مزار شهدای کربلا ساخته شده بود. هم و غم سفاح بر نابودی کامل امویان بود و حتی به بقایای استخوان‌های خلفای بنی‌امیه نیز رحم نکرد.

سه خلیفه دیگر نیز به اقتضای سیاست‌هایی که در جلب نظر علویان برای تثبیت قدرت خود داشتند، دست به بازسازی و نوسازی حرم کربلا زدند. در این میان دوره مأمون اهمیت ویژه‌ای دارد و نقشه اعطای ولایت‌عهدی به امام هشتم شیعیان در کنار نوسازی حرم امام حسین(ع) که پس از تخریب منصور و هارون در وضعیت نامناسبی به سر می‌برد، قابل درک و تحلیل است.

پس از این دوره و آغاز عصر غیبت امام شیعه، به نظر می‌رسد که موقعیت حرم حسینی در جامعه اسلامی تثبیت شده بود و جز چند غارت محدود، تخریب کامل این مرقد مطهر هیچ‌گاه تکرار نشد. از همین رو شاید دیالکتیک تلاش مجدانه داعش در سالیان اخیر برای تخریب حرم حسینی و در برابر آن، پررنگ‌تر شدن زیارت کربلا و به ویژه زیارت میلیونی اربعین قابل درک و توجه باشد.

[۱]  -Social Capital

[۲]- به کتاب مفاتیح الجنان نگاه کنید که در اعمال عبادی روزها و شب‌های مختلف سال، زیارت امام حسین(ع) به عنوان یکی از اعمال اصلی عبادی در نظر گرفته شده است.

[۳] – برای اطلاع از جزئیات آبادانی و ویرانی مزار حسینی به جلد هشتم کتاب «موسوعه العتبات المقدسه» نوشته جعفر الخلیلی نگاه کنید.

[۴] – علی سالاری شادی و محمد خرم کشاورز، بررسی مناسبات متوکل خلیفه عباسی با امویان، فصلنامه مطالعات تاریخ اسلام، تابستان ۱۳۹۲، شماره ۱۷

این نوشته در سایت کرب‌وبلا

ارسال شده در تاریخ, دین | برچسب‌شده , , , , , , , | پاسخ دهید:

حجاب شرعی در عصر الحاد و اباحی‌گری

makaremShiraziFlower

انتشار گسترده فتوای آیت‌الله‌العظمی مکارم شیرازی درباره جواز ترک حجاب برای زنان مسلمانی که راهی جز ترک حجاب برای ادامه تحصیل در کشورهای دیگر ندارند، بار دیگر بحث داغ حجاب و پوشش زنان را در عرصه عمومی و رسانه‌ای به جریان انداخت. متن فتوا حاوی دلالت‌ها و کدهای مهمی است:

«با توجه به اینکه اگر دختران مسلمان و متدیّن، دروس عالى را نخوانند تنها افراد بى‌بند و بار و لامذهب پست‌هاى مهم را اشغال مى‌کنند، به افراد متدیّن اجازه داده مى‌شود که حجاب را در خصوص مواردى که ضرورت دارد رعایت نکنند، ولى در غیر آن موارد حتماً مراعات نمایند».

گفته می‌شود که این فتوا به تازگی صادر نشده، اما بازتاب گسترده‌ای که ایجاد کرد سبب شد که دفتر این مرجع تقلید برجسته شیعه در قالب یک توضیح، بار دیگر از صدور این فتوا دفاع کند و بکوشد که راه را بر بدفهمی‌های احتمالی ببندد. این توضیح نیز شدت داغی این موضوع را دوچندان کرد.

ملاکی که در این فتوا به مقلدین ارائه شده، نشان می‌دهد که بحث رعایت حجاب در قیاس با «اشغال پست‌های مهم از سوی لامذهب‌ها» و «عقب‌ماندگی تحصیلی زنان مسلمان» اهمیت کمتری از نظر این مرجع تقلید دارد. همین اهمیت‌سنجی سبب شد که منتقدین زیادی به مخالفت با این فتوا بپردازند و آن را بهانه‌ای برای تضعیف تدریجی حریم حدود و قوانین الهی بدانند. این دسته از منتقدین معتقدند که اهمیت حجاب از «اشغال پست‌های مهم از سوی لامذهب‌ها» و «اخراج از مراکز آموزشی» بیشتر است.

دسته دیگری نیز معتقدند اساسا بر مبنای‌ آیه ۱۰۱ و ۱۰۲ سوره اعراف نباید به چنین استفتایی پاسخ داده می‌شد و یا پاسخ آن در سطح عموم مطرح می‌شد تا ابزار و بهانه مخالفان نه‌چندان خاموش حجاب نشود. اما دسته دیگری نیز با تمسک به این پیش‌فرض که مجتهدین باید به تشخیص حکم اکتفا کرده و از تعیین موضوع و مصداق خودداری کنند، این فتوا را غیرضروری و دارای تبعات منفی ارزیابی کرده‌اند.

در پاسخ به این دسته از منتقدین می‌توان گفت که اساسا مبنای آیت‌الله‌العظمی مکارم شیرازی لزوم دخالت فقیه در تعیین موضوعات و تشخیص مصادیق درست یک حکم و فتوا برای مردم است. وی این جنبه از اختیارات فقها را در چارچوب «احکام ولایی» آنها می‌داند که منافاتی با قوه تشخیص مقلدین ندارد. ایشان در صفحه ۴۹۳ انوارالفقاهه (کتاب البیع) می‌نویسد: «یک فقیه از آن جهت که صاحب فتوا و مرجع تقلید است،احکام شرعی را از مدارک مربوطه استنباط می‌کند. ولی از آن جهت که حاکم بر مردم است، مجری این احکام و تحقق‌بخش به آنها در جامعه است. او از این حیث، فقط اختیار تنفیذ دارد و نباید از احکام شرعی تخطی کند، بلکه باید به آنها تمسک کند، پس اگر امکان اخذ عناوین اولیه را داشت که هیچ، ولی اگر نمی‌توانست به عناوین اولیه احکام شرعی عمل کند، باید به عناوین ثانویه رجوع کند؛ همانند احکام وارد بنابر عنوان عسر و حرج، ضرر، اقامه نظام و … . در نتیجه باید گفت که وظیفه حاکم (با لحاظ ماهیت حکمرانی‌ وی) فقط تنفیذ احکام و قوانین شرع  است. اما آنچه که در باب اقسام حکم گفته شده و آن را به سه قسم حکم اولی، حکم ثانوی و حکم ولایی (حکومتی) تقسیم کرده و این‌گونه بیان شده که حاکم نباید خود را مقید با حکم اولی و ثانوی بداند، بلکه او دارای یک حکم مستقل به نام حکم ولایی است که در عرض احکام اولی و ثانوی است، این تصور درستی نیست و  ناشی از خلط بین احکام تشریعی و احکام اجرایی است. ما نمی‌گوییم که حاکم دارای حکم ولایی و حکومتی نیست، بلکه این حکم ولایی که برای حاکم ثابت است، در طول احکام اولی و ثانوی است و نه عرض آنها».

در اینجا ایشان تصور رایج کنونی از «حکم حکومتی» را نقد کرده و به نوعی آن را ذیل فقه سنتی تعریف کرده‌اند. در ادامه نیز با ذکر مصادیقی به بررسی اختیار موضوع‌شناسی فقها می‌پردازند:

«فقیهی که حکم می‌کند که استفاده از تنباکو در این دوره زمانی، به منزله جنگ با امام زمان (عج) است، حکم او در حقیقت، ناظر  به این حکم کلی است که هر چیزی که سبب تضعیف مسلمانان، شکستن اقتدار آنان و اسارت آن در دست دشمنان شود در حکم محاربه با ولی‌عصر (ع) است. استفاده از تنباکو نیز در شرایط زمانی خاصی به نظر فقیه جامع‌الشرایط و طبق رأی درست وی مصداق تضعیف مسلمانان شمرده ‌می‌شد و بر همین اساس، آن حکم ولایی و حکومتی را صادر می‌کند و هنگامی که آن علت برطرف شود، حکم به جواز استفاده از تنباکو خواهد داد، چرا که موضوع دگرگون شده و دیگر مصداقی برای حکم تحریم اسباب تضعیف مسلمانان نیست؛ همان‌گونه که این دو کار را میرزای شیرازی بزرگ انجام داد. حکم فقیه به رؤیت هلال و لزوم روزه گرفتن یا افطار کردن و یا اعلام روز وقوف در عرفات یا روز عید قربان برای منظم کردن مناسک حج نیز همین‌گونه است، چرا که این کار ناشی از اخذ به شهادت شهود و تطبیق ادله حجیت شهادت بر یک مصداق خاص است. همچنین حکم فقیه به آمادگی نیروهای نظامی و تجهیز سلاح و نیز اخذ مقداری زائد بر وجوه ثابت شرعی برای جنگ با دشمنان خدا در برهه خاصی از زمان نیز از همین قبیل است، چرا که حکم شرعی کلی در همه این موارد، همان آیه «و أعدوا لهم ما استطعتم من قوه» یا وجوب مقدمه واجب و نظایر آن است. ولی فقیه تحقق این موضوعات را در خارج دیده و متصدی نافذ کردن این حکم‌ها می‌شود و مردم را به مقتضای وظیفه و تکلیفی که دارد، به انجام آنها تشویق می‌کند».

آنگاه در صفحه ۵۰۱ همین کتاب با اشاره به بحث تزاحم، اساسا تشخیص برخی مصادیق و موضوعات را جزو اختیارات انحصاری فقها می‌داند:

«شناخت مصالح و مفاسد و تشخیص اهم از غیر اهم باید طبق مذاق شرع باشد نه مطابق مذاق و استحسان ما. باید از طریق زبان ادله شرعی بدانیم که شرع مقدس به چه مسائلی بیشتر اهمیت می‌دهد. پس باید فقیه دانا به زبان شرع، مصادیق این قاعده را درک کند و نه  سلایق و علایق و عقول عامه مردم».

بنابر این از نگاه این مرجع ۹۰ ساله شیعه، اساسا تشخیص موضوعات و تعیین مصادیق نیز می‌تواند در حیطه انحصاری فقها باشد و مقلدین نیز باید علاوه بر احکام شرع، در این زمینه نیز از فقها تبعیت کنند. اگرچه فقهای دیگری نیز هستند که با چنین نگرشی موافق نیستند. در میان فقهای برجسته معاصر می‌توان به آیت‌الله‌العظمی شبیری زنجانی اشاره کرد که سال گذشته در این باره گفته بودند: «تعیین عرف از طرف مجتهد هیچ حجیتی برای مقلد ندارد و مجتهد باید تشخیص مصادیق را واگذار کند و‌ خودش مداخله نکند».

با این حال به نظر می‌رسد که فتوای اخیر آیت‌الله‌العظمی مکارم شیرازی حتی از کتابی چون «حجاب شرعی در عصر پیامبر» نیز اثر عمیق‌تری در راستای تغییر نگرش‌ها در امر حجاب داشته باشد. اگر چه این فتوا در پارادایم فکری کاملا متفاوتی نسبت به کتاب مذکور تولید شده است، اما عملگرایی و مصلحت‌اندیشی نهفته در ملاکات فتوا می‌تواند تنه به نگاه تاریخی و البته نه چندان علمی کتاب ترکاشوند زده و بیش از آن کتاب، مورد فهم عام و خاص قرار گیرد و تعمیم یابد. فهم و نقد داده‌ها و استدلال‌‌های کتاب ترکاشوند در توان غالب مخاطبین آن نبود، اما فهم ملاکات و ادله این فتوا و حتی نقد آن در حیطه درک غالب مقلدین این مرجع است و از همین رو، اثرگذاری آن نیز عمیق‌تر و گسترده‌تر خواهد بود.

همین نوشته در سایت مباحثات

ارسال شده در اجتماع, حوزه | برچسب‌شده , , , , , | پاسخ دهید:

به بهانه موج‌آفرینی تازه بی‌بی‌سی

چند روزی است که موج‌آفرینی تازه BBC  درباره رایزنی امام با سران امریکا در سال‌های ۴۲ و ۵۷  نام میرزا خلیل کمره‌ای(۱۳۶۳-۱۲۷۷ شمسی) را بر سر زبان‌ها انداخته است؛ روحانی پرکار و نوگرایی که همانند دیگر همتایان خود؛ طالقانی و برادران زنجانی چندان مشهور نماند. این گزارش بی‌بی‌سی از سند سازمان سیا هرچند از سوی فرزند میرزا خلیل تکذیب شد، اما بحث بر سر صحت و سقم این ادعا به بحث درباره شخصیت و افکار میرزا خلیل نیز کشید.

khalil kamarei-taleghani

نماز ظهر تاسوعای سال ۵۷ در میدان آزادی به امامت آیت‌الله طالقانی و با حضور میرزا خلیل کمره‌ای، مهندس بازرگان، دکتر یدالله سحابی و صدها هزار تظاهرکننده

میرزا خلیل روحانی پرتلاش و پرکاری بوده و همین که سال ۴۸ به نیکسون؛ رییس‌جمهور وقت امریکا نامه می‌نویسد و «فتح بی‌غرور کره ماه» را تبریک می‌گوید گویای شخصیت و نگاه او به دنیای معاصر است. عناوین آثار متعدد وی نیز می‌تواند حاکی از روحیات شیعی و البته نوگرایانه او باشد. ملکه اسلام فاطمه زهرا(س) و اولین محکمه قضایی بعد از پیغمبر، مسلم بن عقیل و اسرار پایتخت طوفانی کوفه، قائم آل محمد(ص) و فلسفه غیبت آن حضرت، ندایی از  سرزمین بیت‌المقدس، یک شب و روز عاشورا، سروش مقدس وادی ایمن، علی و زهرا(ع) سرچشمه آب حیات از جمله کتب وی هستند.

همچنین وی به تناسب روحیه نواندیشانه‌ای که داشت، کتابی با نام «آراء ائمه الشیعه فی الغلاه» نوشت و نشان داد که روی مسأله غلو درباره ائمه شیعه نیز حساس و نگران است. وی از متفکرین و مسؤولین کشورهای اهل سنت می‌خواهد که میان شیعیان و غلات تفکیک قائل شوند. یکی دیگر از دغدغه‌های مهم، همین تصویر غلطی بود که در کشورهای اسلامی نسبت به شیعیان شکل گرفته بود و می‌کوشید با ارائه تصویر واقعی از بزرگان و اعتقادات شیعه، به وحدت اسلامی کمک کند.

حضور پررنگ وی کنفرانس‌های جهان اسلام در کشورهای مختلف اسلامی و تلاش برای تقریب مذاهب از نقاط درخشان زندگی اوست. از جمله در کنگره جهان اسلام در پاکستان در سال ۱۳۳۱ به عنوان رییس برگزیده شد.

khalil kamarei (1)

میرزا خلیل کمره‌ای سال ۱۳۳۸ به نمایندگی از آیت‌الله‌العظمی بروجردی به مصر رفت تا با شیخ شلتوت؛ مفتی الازهر دیدار کرده و از فتوای وی درباره مذهب شیعه تقدیر کند.

دیشب که دقایقی توفیق داشتم آیت‌الله‌العظمی شبیری زنجانی را به منزل‌شان برسانم، در ماشین فرصت را غنیمت شمردم و از ایشان درباره میرزا خلیل پرسیدم. ایشان گفتند: «حاج میرزا خلیل از شاگردان حاج شیخ عبدالکریم بود. حاج‌آقای ما می‌گفت حاج شیخ به اشکالات دو نفر توجه نمی‌کرد که یکی‌شان همین میرزا خلیل کمره‌ای بود. با اینکه اشکالات بدی هم نمی‌کرده، ولی شیخ چندان به وی اعتنا نداشته است. میرزا خلیل چون فلسفه [اسلامی] درس می‌داد و ذائقه حوزه، تدریس فلسفه را خیلی قبول نمی‌کرد، لذا چندان در حوزه مطرح نشد.»

از ایشان درباره رابطه میرزا خلیل با دیگران روحانیون متجدد پرسیدم و گفتند: «آقای طالقانی پیش میرزا خلیل فلسفه خوانده بود و با ایشان ارتباط داشت. اما میرزا خلیل چون ولایی بود با امثال شریعت سنگلجی مرتبط نبود.»

در تأیید این سخن ایشان درباره ولایی بودن میرزا خلیل می‌شود به تقریظ وی به الغدیر اشاره کرد که نوشته است: « کتاب پرمایه الغدیر از علاّمه خبیر ما شیخ عبدالحسین احمد امینی؛ کاتب مقتدر توانا، بحّاثه محدّث امین دانا، دریایی است از حدیث … از اهل درایه و حدیث و شعر و اطلاع بپرسید! آیت تصمیم، خبرگی، درایت، ضبط، حوصله و تتّبع را در آن می‌بینید. در تهیه مطالب آن، به چهارده هزار جلد کتاب و اصول مراجعه شده، و از اول تا آخر مطالعه شده است. در جای خود یک دوره انسیکولوپیدیایی است که در محیط شرق تاریک، با فقد وسیله و قیام فردی تألیف شده است. با آن که تنها استنساخ و استخراج و مُبَیضّه و مُسَّوده کردن و تصحیح و مقابله و تصّدی مطبعه آن، هر کدام، جداگانه، فوجی یا رو معین و مددگار می‌خواهد».

البته این روزها برخی برای تضعیف نقل بی‌بی‌سی از سند سازمان سیا کوشیدند فرضیه ارتباط وی با دربار پهلوی را مطرح کرده و وی را آخوندی درباری جا بزنند. انصاف این است که چنین سخنی چندان مستند نمی‌تواند باشد. مگر آنکه هرگونه رابطه و دیدار با شاه را که از قضا فعالان وحدت اسلامی همچون امام موسی صدر در سابقه خود دارند، نشانه درباری بودن افراد تلقی کنیم!

اگر از روحیات خاص محمدرضا شاه برای نقش‌آفرینی جدی در جهان اسلام مطلع باشیم، خواهیم دید که چنین دیدارها و روابط محدودی نمی‌تواند دال بر وابستگی افراد به دربار تلقی شود. سال گذشته که که کتاب سقوط آسمان از سوی یک استاد دانشگاه کلمبیا ادعاهایی درباره ارتباط امام موسی صدر با دربار پهلوی و تلاش وی برای جلوگیری از سقوط شاه را مطرح کرد، از آیت‌الله شبیری زنجانی درباره ادعاهای این کتاب که از قول فردی هشتاد و چند ساله به نام «علی کنی» به عنوان «دوست دوران کودکی آقای صدر و مشاور محمدرضا شاه» بیان شده بود پرسیدم. ایشان که خود از نزدیک‌ترین دوستان آقای صدر از کودکی تا میان‌سالی بوده‌اند گفتند چنین فردی را نمی‌شناسند و این ادعا هم نمی‌تواند درست باشد. چون آقا موسی صدر کسی نبود که برای شکست آقای خمینی به شاه کمک کند و این بی‌انصافی در حق ایشان است. آیت‌الله شبیری همچنین گفتند که البته شاه چنین روحیه‌ای داشت که برای تقویت موقعیت خود در جهان اسلام به شیعیان دیگر کشورها کمک کند و در همین راستا هم آقای صدر سعی می‌کرد از این موقعیت برای بهبود وضعیت شیعیان لبنان استفاده کند. اما این رابطه در حدی نبود که منجر به دسیسه برای شکست آقای خمینی و انقلابیون شود.

ارسال شده در تاریخ, حوزه | برچسب‌شده , , , , , , , , | پاسخ دهید:

در جستجوی «تیپ خدا»

زنجیره‌ای از احادیث اخلاقی و تربیتی که شرح هر کدام، مقدمه حیث پس از آن است، ارائه مصادیق عینی و کاربردی راهگشا در شرح احادیث، تفسیر حدیث به حدیث و پرهیز از تفسیرهای سلیقه‌ای، نقل سند و بیان فقه‌الحدیث روایات، بیان شیوا و آسان در القای معارف اسلامی و مبانی فهم احادیث.

اینها ویژگی‌هایی است که انتشارات تازه‌تأسیس «مرکز فقهی امام محمد باقر(ع)» در قم برای نخستین اثر خود برشمرده است. کتاب «اربعینیات» از آثار منتشر نشده مرحوم آیت‌الله سید احمد زنجانی (پدر آیت‌الله‌العظمی شبیری زنجانی و از علمای برجسته قم در دهه‌های سی و چهل شمسی) بوده که اکنون پس از شش دهه به همت مرکز فقهی امام محمد باقر(ع) وابسته به دفتر آیت‌الله‌‌العظمی شبیری زنجانی در اختیار علاقه‌مندان معارف دینی قرار گرفته است.

مرحوم آیت‌الله سید احمد زنجانی (۱۳۵۲–۱۲۶۹ شمسی) که متولد زنجان و دانش‌آموخته حوزه‌های زنجان و قم بود، از سال ۱۳۰۶ و پس از رکود حوزه زنجان که محصول جدال‌های خشونت‌بار عصر مشروطه بود، به قم آمد و به دلیل جایگاه والای علمی خویش، در زمره نزدیکان مرحوم آیت‌الله‌العظمی شیخ عبدالکریم حائری یزدی قرار گرفت. از وی تاکنون یک اثر به نام «الکلام یجر الکلام» منتشر شده و دیگر آثار فقهی، اصولی، رجالی و تاریخی وی هنوز منتشر نشده‌اند و گویا کتاب «اربعینیات» قرار است آغازی باشد بر انتشار این آثار که از سوی یک گروه پژوهشی در مرکز فقهی امام محمد باقر(ع) قم مورد تحقیق و تدوین قرار می‌گیرند.

اربعینیات در راستای سنت اربعین‌نویسی مرسوم در میان شیعیان است که با هدف حفظ، نشر و تعلیم روایات ائمه شیعه تدوین می‌شوند و در هر «اربعین» چهل حدیث از ائمه(ع) مورد بحث و بررسی و یادآوری قرار می‌گیرند. یکی از مشهورترین این کتب، کتاب«شرح چهل حدیث» امام خمینی است که در سال ۱۳۱۸ تألیف شده است.  امام خمینی و مرحوم آیت‌الله سید احمد زنجانی از همان سال‌های اولیه حضورشان در قم (میانه سلطنت رضاشاه) با یکدیگر مراوده و دوستی علمی و خانوادگی داشته‌اند و بعید نیست که مرحوم زنجانی، کتاب چهل حدیث امام خمینی را قبل از تألیف اربعینیات دیده باشد.

امام خمینی و آیت الله سید احمد زنجانی

امام خمینی و آیت‌الله سید احمد زنجانی در اواسط دوره رضاشاه

آن‌گونه که از صفحه ۱۵۹ کتاب پیداست، این کتاب در سال ۱۳۳۶ شمسی تألیف شده است. البته ایشان بر خلاف سیره دیگر اربعین‌نویسان، به چهل حدیث اکتفا نکرده، بلکه چهار مرحله و گام برای سیر و سلوک را تعریف کرده و سپس برای هر مرحله، چهل حدیث متناسب و مرتبط آورده است. پس این کتاب حاوی ۱۶۰ حدیث درباره مسائل اعتقادی و اخلاقی است. مؤلف فقید در ابتدای کتاب خود حدیثی قدسی از امام باقر(ع) آورده و سلسله راویان آن را نیز از خود تا امام باقر(ع) برشمرده است. گویا مرحوم آیت‌الله زنجانی از شیخ عبدالکریم حائری یزدی، شیخ عباس قمی، سید محسن امین، سید عبدالحسین شرف‌الدین و شیخ محمدرضا ابوالمجد اصفهانی اجازه نقل روایت داشته و این پنج تن را به عنوان مشایخ خود ذکر کرده است.

طبق این حدیث قدسی، وی میان خدا، انسان و دیگران چهار مرحله «عبادت خالصانه»، «ثواب و جزای اعمال»، «دعا و شرایط استجابت» و «معاشرت با مردم» را تعریف کرده و برای هر مرحله، چهل حدیث مرتبط آورده است.

نکته مهمی که در اربعینیات به چشم می‌خورد، نگاه دقیق، موشکافانه و فقه‌محور مؤلف به احادیث است که آن را از کتب مشابه، کمی متمایز کرده است. خواننده به ویژه در نیمه نخست کتاب به خوبی درمی‌یابد که با یک ترجمه و توضیح سرسری و غیرعالمانه از روایات روبه‌رو نیست و می‌تواند روی تحلیل‌های نویسنده به مثابه یک پژوهش فقهی نیز تأمل کند. این ویژگی را در اربعین اول که به بحث «عبادت خالصانه» اختصاص یافته است، به وضوح می‌توان دید. بر خلاف چهل حدیث امام خمینی که مذاق عرفانی و فلسفی در آن چیره است، لحن کتاب اربعینیات، فقهی و پژوهشی و کاملا غیر ذوقی است. این ویژگی سبب شده که در تعریف بسیاری از مراحل سیر و سلوک، به جای تکلف‌های عارفانه و فیلسوفانه، شاهد آسان‌گیری‌ها و واقع‌بینی‌های فقیهانه باشیم. مثلا آنجا که سخن از نحوه مراعات اخلاص در عبادات است، می‌خوانیم: «اگر لحاظ ثواب و عقاب، عمل را از اخلاص بیرون آورده و فاسدش کند، کسی نمی‌ماند که دارای عمل صحیح باشد. به موجب مثل معروف، علی می‌ماند و حوضش! … در بعضی عبادات مهمه هم تحصیل اخلاص سهل نیست»(صص ۲۴ و ۲۹).

در جای دیگری نیز همین روحیه سهل‌گیرانه فقهی را می‌بینیم: «شرکت در عبادت که اخلاص را از بین می‌برد و عمل را نابود می‌کند در جایی است که شرکت، در جنس عمل باشد. و اما در خصوصیات فرد، ضرر ندارد … در خصوصیات فرد، قربت شرط نیست. مثلا هنگامی که هوا گرم است، در سایه نماز می‌خواند. و یا سرد است در اطاق می‌خواند … این با قربت منافات ندارد، چون اصل عمل را برای خدا آورده …»(ص۴۰).

دیگر ویژگی مهم این اثر، نگاه مجموعه‌ای مؤلف به روایات است که سبب شده بین برخی احادیث، زنجیره ارتباطی برقرار کند و برخی را به کمک برخی دیگر تفسیر کند. مثلا در شرح حدیث مشهور جاری شدن چشمه‌های حکمت از قلب به زبان پس از چهل روز عبادت خالصانه، «حکمت» را با توجه به دیگر روایات، به «بصیرت در امور دنیا» تفسیر کرده است(ص۴۴):

«یعنی دردهای دنیا و دواهای آن را می‌فهمد، محبت دنیا در دلش ریشه نمی‌دواند و زبانش هم بر آنچه در دلش وارد شده، گویا می‌شود.»

اربعینیات همچنین می‌تواند گزارشی از فضای فرهنگی زمانه مؤلف باشد. مؤلف طبق عادت مألوف و روحیه خاص خود در چند جای کتاب به وضعیت زمانه خود اشاراتی دارد:

«در این عصر که ما زندگی می‌کنیم، سنه ۱۳۷۶ هجری [۱۳۳۶ شمسی]، مردم بسیار لاابالی در دین شده، زبن طعن و جسارت به احکام دین می‌کنند و از این طرف هم، بعضی مردمان صالح اتفاق افتاده که گرفتار رفقای بد شده‌اند …»(ص ۱۵۹).

این مؤلف فقیه در جای دیگری نیز با اشاره به «دلسوزی‌های دایه‌های مهربان‌تر از مادر» که می‌گویند هزینه سفر حج را به جای کشور خارجی (عربستان) به فقرا و یا فرزندان خود بدهید، گفته است: «به جیب خارجه، مقدار جزئی ریخته می‌شود. آن هم در مقابل آن همه پول عیاشی که در اروپا و امریکا مصرف می‌شود قابل ذکر نیست»(ص۳۵).

از این دو گزارش برمی‌آید که نویسنده از گسترش باورهای غیر دینی و سست شدن اعتقادات توده‌های مردم که پس از کودتای ۲۸ مرداد شیب تندتری به خود گرفته بود، نگران بوده و بعید نیست که همین نگرانی و دغدغه، از انگیزه‌های ایشان برای تألیف این اثر اعتقادی و اخلاقی بوده باشد.

همچنین می‌توان این را نیز دریافت که مرحوم آیت‌الله زنجانی نسبت به همگرایی حکومت پهلوی با غرب و نیز رواج بی‌عدالتی و ظلم در دستگاه حاکمه نیز بیمناک بوده و آن را به صورت تلویحی در کتاب خود منعکس کرده است؛ یکی آنجا که از تبعیت دولت ایران از «دول اجانب» در لغو برده‌داری انتقاد کرده و گفته است: «معامله احکام اسلام با ممالیک [برده‌ها] منصفانه بوده و قانون خرید و فروش آنها روی تربیت و اصلاح حال آنها بوده، به خلاف معامله دول اجانب که جائرانه بوده»(ص۲۹۲).

دیگر آنجا که خاتمه کتاب را در اقدامی معنادار به سخنی از پیامبر(ص) اختصاص داده و در شرح آن آورده است: «این در رحمتی است که به روی نزدیکان سلاطین و زمامداران امور باز شده که می‌توانند از این در وارد شده، مطالب مظلومین و ستمدیدگان را که خودشان راه ندارند به سلاطین و زمامداران برسانند، ابلاغ نمایند»(ص ۳۰۶). بدین ترتیب به مسؤولین رده دوم حکومت پهلوی تلویحا هشدار داده‌ که با انتقال وضع و حال مردم تحت ستم به مقامات رده اول، «شرّ ستمکاران را از آنها دفع کنند».

با چنین ساختار فردی و اجتماعی که مرحوم زنجانی ترسیم کرده است، درصدد است انسانی تربیت کند که به گفته خودش از «تیپ خدا» باشد(ص۹۰).

ارسال شده در دین | برچسب‌شده , , , , , , , , , , | پاسخ دهید: