شیخ الرئیس

علی اشرف فتحی: سالگرد درگذشت علما و مراجع تقلید بر اساس تاریخ هجری قمری برگزار می شود. در این میان فقط امام خمینی را باید استثنا کرد که اگر چه در ماه شوال از دنیا رفت، اما به دلیل منصب سیاسی و رسمی که داشت آیین سالگرد رحلت وی در ۱۴ خرداد هر سال مطابق تقویم رسمی کشور برپا می شود. طبق تاریخ قمری، این روزها در قم سومین سالگرد درگذشت آیت الله علی اکبر فیض معروف به مشکینی در حال برپایی است. فقیه و سیاستمدار برجسته ای که با تصدی همزمان سه پست مهم ریاست مجلس خبرگان رهبری، ریاست جامعه مدرسین حوزه علمیه قم و امامت جمعه قم، عملاً رییس العلمای کشور شمرده می شد. پس از وی این مناصب میان شیوخ دیگری چون اکبر هاشمی رفسنجانی، محمد یزدی و رضا استادی تقسیم شد.

آیت الله مشکینی که زاده سال ۱۳۰۰ در استان اردبیل بود، در سالیان حضور در حوزه علمیه قم، پای درس علمایی چون حضرات آیات عظام حجت، بروجردی و سید محمد داماد شاگردی کرد. او اگرچه در درس امام خمینی در قم شرکت نمی کرد اما آنگونه که خود بیان کرده، مدت بسیار کوتاهی در درس امام خمینی در نجف حاضر شده است. یوسفی اشکوری به خاطر می آورد که در سال های نخستین حضور در حوزه علمیه قم، علمای درجه دوم این حوزه در اوایل دهه ۴۰ به پیروان و مبلغان حضرات آیات عظام گلپایگانی، خمینی، شریعتمداری و حکیم تقسیم شده بودند. در این میان استادانی چون حضرات آیات مکارم شیرازی و سبحانی از مرجعیت آیت الله شریعتمداری جانبداری می کرده و در حلقه او حضور داشتند، آیت الله منتظری مبلغ مرجعیت امام بود و آیت الله مشکینی نیز از مرجعیت مستقر در نجف پشتیبانی می کرد. (۱) با این همه آیت الله مشکینی از نخستین روزهای شروع مبارزات امام خمینی به همراهی ایشان برخاست و سختی هایی چون بازداشت و تبعید را تحمل کرد.

فقیه خبرساز

آیت الله مشکینی در سالیان پیش از انقلاب، سه بار خبرساز شد. یک بار وی در اوایل دهه ۵۰ شمسی همراه با آیت الله منتظری بر کتاب جنجالی «شهید جاوید» مقدمه (تقریظ) نوشت. اما با افزایش شکاف در حوزه بر سر کتاب شهید جاوید و نوشته شدن بیش از سی کتاب از سوی علمای قم در نقد این اثر مرحوم آیت الله صالحی نجف آبادی، آیت الله مشکینی مجبور به عقب نشینی شد. مرحوم آیت الله احمدی میانجی روایت دست اولی از آن روزها ارائه داده است. وی در خاطرات خود گفته که مخالفان شهید جاوید مردم کوچه و بازار را تحریک می کردند که به تقریظ نویسان این کتاب فحش بدهند. آیت الله احمدی میانجی می گوید که به توهین کنندگان به آقای مشکینی گفته است:« حرف کتاب شهید جاوید و محور کلامش صحیح است … آقای منتظری و آقای مشکینی به آسانی به حوزه نیامده اند. سال هاست که در اینجا زحمت کشیده اند و نباید اینگونه مورد اهانت واقع شوند.» (۲)

آیت الله احمدی میانجی در ادامه گفته که به دلیل حمایت وی از آقایان مشکینی و منتظری، برخی بازاریان قم مسجدی را که وی در آن اقامه نماز جماعت می کرد «مسجد سنّی ها» نامیده بودند. وی از تلاش خود برای انصراف آیت الله مشکینی نیز اشاره کرده است: «در بیرون جو را طوری ساخته بودند که من و آیت الله سید مهدی روحانی، آقای مشکینی را وادار کردیم تا توضیحی در مورد کتاب بدهد و تقریظ خود را پس بگیرد. بعد ایشان چیزی نوشت… ظاهرا آقای منتظری چیزی ننوشت و تقریظ خود را پس نگرفت.» (۳)

مرحوم آیت الله العظمی منتظری به خاطر می آورد که پیش از وی آیت الله مشکینی بر کتاب شهید جاوید مقدمه نوشته بود. (۴) آقای منتظری همچنین گفته که پس از تبعید وی، آیت الله مشکینی و آیت الله صالحی نجف آبادی، مخالفان شهید جاوید همه جا می گفته اند که این آقایان علیه امام حسین کتاب نوشتند و امام حسین اینها را آواره کرد. (۴)

با این حال در نامه مشترک و سرگشاده ای که آقایان مهدی کروبی، مهدی امام جمارانی و حمید روحانی در ۲۹ بهمن ۱۳۶۷ علیه آیت الله منتظری منتشر کردند به وی یادآور شدند که قصد داشته تحت «فشار برخی نیروهای منفی» از تقریظ نویسی خود بر کتاب شهید جاوید توبه کند که «برخی دوستان نگذاشتند.» (۵)

آیت الله مشکینی در جریان نگارش کتاب «خلقت انسان» از سوی مرحوم دکتر یدالله سحابی، کتابچه ای به نام «تکامل انسان در قرآن» در تأیید ضمنی این اثر نگاشت و بر این ادعای سحابی صحه گذاشت که در قرآن کریم نیز شواهدی مبنی بر تأیید نظریه داروین وجود دارد. انتشار این اثر آیت الله مشکینی موجب واکنش برخی مخالفین شد و حتی طبق برخی نقل ها، آیت الله مصباح یزدی که از استادان جوان حوزه شمرده می شد خواهان مباهله با آیت الله مشکینی شده بود.

سومین بار نیز آیت الله مشکینی باز هم در حمایت از جریان «نواندیشی دینی» خبرساز شد. وی که از علاقه مندان دکتر شریعتی بود حتی در جلسات سخنرانی وی در حسینیه ارشاد هم شرکت کرده بود. آیت الله احمدی میانجی نقل می کند که پس از تبعید آیت الله مشکینی به گلپایگان، وی به همراه مرحوم آیت الله سید مهدی روحانی و آیت الله میرمحمدی (شوهر خواهر آیت الله العظمی شبیری زنجانی) به تبعیدگاه آیت الله مشکینی می روند تا او را درباره حمایتش از شریعتی بازخواست کنند. آقای مشکینی به این سه دوست دیرینه خود پاسخ داده بود:«آقای شریعتی در جذب جوان ها به سوی انقلاب خیلی مفید بود اما اشتباهات مذهبی بسیاری هم داشت… حتی در بسیاری از مسایل اصولی هم اشتباه داشت.» (۷)

رئیس العلما

فعالیت های نوگرایانه آیت الله مشکینی منحصر به همین موضع گیری ها نبود و او با مشارکت در ایجاد جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، تأسیس مدرسه حقانی قم و نیز بنیانگذاری مؤسسه «الهادی» گام های مهمی در ترویج عقاید دینی برداشت. وی پس از پیروزی انقلاب نیز به نمایندگی مجلس خبرگان تدوین قانون اساسی برگزیده شد و پس از شهادت آیت الله مدنی نیز مدتی امامت جمعه تبریز را به حکم امام عهده دار شد. سپس به قم بازگشت و همراه با مرحوم آیت الله منتظری و آیت الله صانعی به اقامه نماز جمعه در قم همت گماشت. وی از نخستین دوره مجلس خبرگان رهبری در تیر سال ۱۳۶۲ به ریاست این مجلس برگزیده شد و تا پایان عمر خود، به مدت ۲۴ سال ریاست این نهاد اثرگذار را بر عهده داشت. آیت الله مشکینی همچنین در بهار سال ۱۳۶۸ ریاست شورای بازنگری قانون اساسی را نیز عهده دار شد.

او در سال های پس از انقلاب نیز همچون گذشته سعی داشت استقلال رأی خود را حفظ کند. در جریان انتخابات ریاست جمهوری سال ۱۳۷۶ با وجود حمایت اکثریت اعضای جامعه مدرسین از ناطق نوری، وی بارها در پیدا و پنهان تصریح کرد که دامادش حجه الاسلام ری شهری را نامزد اصلح می داند ولی به دلیل احترام به رأی اکثریت اعضای جامعه مدرسین، وی نیز به عنوان رییس این تشکل عالی حوزوی از ناطق نوری حمایت می کند.

در جریان سخنرانی ۱۳ رجب (آبان ۱۳۷۶) آیت الله منتظری نیز وی با وجود مخالفت شدیدی که با مفاد این سخنرانی داشت در خطبه های نماز جمعه قم در آذر ماه آن سال، از حمله به بیت آیت الله منتظری و تخریب آن به شدت انتقاد کرده و آن را اقدامی غیرمردمی دانست. وی اگرچه از منتقدین جدی سیاست های فرهنگی دولت خاتمی بود اما همواره سعی می کرد در مسیر انتقاد از دولت، جانب اعتدال را بگیرد. در بهمن ۱۳۷۸ پس از کاریکاتور توهین آمیز نیک آهنگ کوثر علیه آیت الله مصباح یزدی در روزنامه مناطق آزاد، گروهی از طلاب و روحانیون قم در مسجد اعظم متحصن شده و خواهان برکناری مهاجرانی (وزیر وقت ارشاد) شدند. آیت الله مشکینی نیز دو بار در جمع متحصنین حاضر شده و از آنان حمایت کرد. با این حال وساطت های آیت الله مشکینی بی نتیجه بود و خاتمی حاضر به برکناری وزیر دولتش نشد. آیت الله مشکینی در روز سوم تحصن به میان معترضین آمد و پس از ابلاغ پیام رهبری مبنی بر ضرورت پایان تحصن به دلیل نزدیکی انتخابات سرنوشت ساز مجلس ششم خطاب به آنان گفت:« یک جمله هم از آقای رییس جمهور بگویم. با ایشان هم من صحبت کردم. با آن روح بلندی که ایشان راجع به قانون دارد ایشان هم از این قضیه ناراحت است و دلشان می خواهد که قانون حاکم شود. بی قانونی بد است. گفتند که ما دستور دادیم روزنامه تعطیل شود و یک اجتماعی هم از امروز برای بررسی این روزنامه ها تشکیل شود.»  (۸)

آیت الله مشکینی همچنین در جریان سخنرانی جنجالی هاشم آغاجری در همدان در سال ۱۳۸۱ خبرساز شد و مهم ترین فقیهی بود که در خطبه های نماز جمعه تیر ماه ۱۳۸۱ در قم، تلویحا سخن از احتمال اعدام آغاجری به میان آورد و گفت:« این قاضی است که باید بگوید این مردک را اعدام کنند یا نه.»

دو سال پایانی عمر ۸۶ ساله آیت الله مشکینی که دوران سخت بیماری سرطان وی هم بود با روی کار آمدن احمدی نژاد همزمان شد و او تا حدودی از حامیان دولت نهم در میان فقهای قم شمرده می شد. با این حال وخامت حال این فقیه کهنسال به وی مهلت چندانی نداد تا درباره بسیاری از نقاط چالش برانگیز دولت نهم به قضاوت بنشیند. وی تنها به حمایت های معدودی از دولت پرداخت و وارد چالش ها و جنجال های گاه و بیگاه آن دو سال نشد. عمرش نیز کفاف نداد که شاهد خبرسازی های پیاپی ششمین رییس جمهور ایران باشد.

پاورقی:

(۱)   برگرفته از مجموعه گفتگوهای «امام خمینی و روشنفکران دینی» که منتشر خواهد شد.

(۲)   خاطرات آیت الله احمدی میانجی، به کوشش مرکز اسناد انقلاب اسلامی، صفحه ۲۴۲

(۳)   همان، صص ۳-۲۴۲

(۴)   خاطرات آیت الله منتظری، ج۱، ص ۳۰۲

(۵)   همان، ص ۳۰۰

(۶)   همان، ج ۲، ص ۱۲۵۸

(۷)   خاطرات آیت الله احمدی میانجی، ص ۲۵۶

(۸)   تحصن؛ چرا و چگونه؟، نوشته حمید رسایی، ص ۱۸۹

درباره علی اشرف فتحی

21 تیر 1360 در زنجان زاده شدم. 17 شهریور سال بعد پدرم در کردستان شهید شد. 18 ساله بودم که پس از پایان مقطع پیش دانشگاهی به حوزه علمیه قم آمدم و اکنون در مقطع درس خارج مشغول به تحصیلم. تا خدا چه خواهد ...
این نوشته در تاریخ, حوزه, سیاست ارسال و , , , , , , , , , , , , , , , , , , , برچسب شده است. افزودن پیوند یکتا به علاقه‌مندی‌ها.

12 پاسخ به شیخ الرئیس

  1. مهدي رفعتي می‌گوید:

    درود
    فکر نکنم نسل جدید در ایران اصلن علاقه ای به این موضوعات داشته باشد و این که امثال مرحوم مشکینی که بود و چه شد…

    [پاسخ]

    بهار پاسخ در تاريخ تیر ۶ام, ۱۳۸۹ ۲:۳۱ ب.ظ:

    با عرض ادب
    آقای رفعتی به نظر شما دونستن اسم صد تا بازیگر هالیوودی با مدل ماشین و مارک مورد علاقه اونا لازم و ضروریه ولی آشنا شدن با افرادی که نقش عمده ای در آشنا که افرادی مثل ما از دینی که مثلا منصب به اون هستیم ده مده اطلاقش می کنین ،به روز بودن و با کلاس بودن و اطلاعات عالی در زمینه های مختلف داشتن به خودی خود جای بس تحسین داره و هیچ هرجی هم به اون نیست ولی بیگانه بودن با امور به این بدیهی به نظر من اند بی کلاسی و از خود بیگانگیه حداقل در حد اطلاعات عمومی. نوشتههای ایرانی شما رو هم دیدم بگی نگی جالب بود 😆

    [پاسخ]

  2. ارادتمندالعلما می‌گوید:

    سلام . علی آقا . امیدوارم که همیشه این چنین واقع گرایانه و خوب بنویسی . خوشم اومد که واقعیت و گفتی و عرض کردی که ایشون تقریظ بر شهید جاوید نوشتن . خدا همه را بیامرزه .
    ایشان رو هم بیامرزه .
    راستی چرا در پستهای قبلی همش من و حذف میکردی . من شکوه به دوستت اقا مرتضی هم کردم .
    به وبلاگمون هم که نیومدی ونظر ندادی . 😥
    اخبارالعلما

    [پاسخ]

  3. علی45 می‌گوید:

    مرحوم آیه الله مشکینی حقیقتا با قصد قربه سخن میگفت و ذره ای جاه طلبی در او نمیتوان یافت . در ابتدای تحصیلم در سال ۶۳ از ایشان موعظه خواستم فرمودند هدفتان از تحصیل فقط رضای خداوند متعال باشد.

    در عین حال ایشان به نظر من در حوزه تهذیب و اخلاق و میدان عمل اخلاقی ودینی بسیار تاثیر گذارتر از حوزه سیاست بودند.

    [پاسخ]

  4. حامد می‌گوید:

    سلام.اطلاق عنوان شیخ الرئیس به نظرم قدری مسامحه آمیز انتخاب شده بود.

    [پاسخ]

  5. سید مهدی طاهری می‌گوید:

    سلام جناب تورجان
    اگر مایل بودید و دلتان خواست به نوشتار ذیل نیز پیوندی بدهید.
    بالاخره هرچی نباشه تو راستۀ کار آخوندها که هست. :mrgreen:
    با سپاس

    حدیث سرو:کیمیاگر
    http://delnewesht.blogsky.com/1389/04/03/post-139/

    [پاسخ]

  6. بهار می‌گوید:

    چیزی که جامعه ما داره از اون رنج می بره سانسوره جناب فتحی
    اصلا فکر نمی کردم شما هم مبتلا باشین واقعا تعجب کردم . اینکه کامنت من رو حذف کردین جای بس سوال ❓ ❓ ❗ ❗
    (یا من دارم اشتباه می کنم ❗ ❗ )

    [پاسخ]

  7. دانشجو می‌گوید:

    آقای فتحی!
    فکر می کنم این نگاه تاریخی موجود در تحلیل های شما برای جامعه ما بسیار لازم است. جامعه ما انگار که از اساس حافظه تاریخی ندارد و همین مساله مشارکتهای اجتماعیش را آشوب زده و زیک زاکی می کند. بسیار جالب بود.

    [پاسخ]

  8. نافذ می‌گوید:

    جناب فتحی
    ممنون از مطلب خوبتان
    کاش به روحیه زهد و تقوای این عالم وارسته هم اشاره می کردید. ایشان واقعا زندگی زاهدانه ای داشتند

    [پاسخ]

  9. بازتاب: مرجعیت و شرایط مشروطه « تورجان

  10. بازتاب: سیاست ورزی در یک خانواده غیرسیاسی | news 30morghsite

  11. بازتاب: آیت‌الله بروجردی، پهلوی‌ها و غربی‌ها « تورجان

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *