هم حجره ای سلام

تعطیلات طلبگی

وقتی قرار باشد سر کلاس بروی، فرقی نمی کند که دانش آموز باشی یا دانشجو یا طلبه حوزه علمیه قم، یک معلم ساده شهرستانی باشی یا یک استاد برجسته دانشگاه و یا یک مرجع تقلید مشهور. ماه مهر برای همه اینها یک معنی دارد، آن هم اینکه دوره تعطیلات تمام شده و باید به فکر درس و بحث و امتحان باشی تا از دیگران عقب نمانی. البته خیلی از طلبه ها در روزهای گرم تابستان هم مشغول فعالیت های علمی می شوند و تعطیلی نمی شناسند. هرچند در مقایسه با قدیمی ترهای حوزه، فراغت بیشتری دارند. هنوز هم استادان کهنسال حوزه به یاد می آورند که ایام تعطیلی حوزه در سال های دور، تنها محدود به روز عاشورا و یکی دو روز سوگواری دیگر می شده و باقی روزها طلبه می توانست از استادان خود کسب علم کند.

بعدها در حوزه علمیه نجف رسم شد که روزهای پنج شنبه و جمعه را هم تعطیل کنند تا طلبه ها بتوانند به شهر کربلا بروند و زیارت کنند. البته ناگفته نماند که آب و هوای کربلا به مراتب بهتر از از آب و هوای گرم و خشک نجف است. این سنت به حوزه علمیه قم هم منتقل شد و اکنون دو روز آخر هفته را حوزه ها تعطیلند.

گرمای شدید هوای قم نمی گذارد که طلبه ها چندان به فعالیت های علمی فوق برنامه در این شهر دلخوش باشند. یا به شهرهای خود می روند و یا به مسافرت های خانوادگی طولانی مدت. بعضی ها هم ترجیح می دهند که از فرصت سه ماهه تعطیلات مدارس و دانشگاه ها استفاده کنند و این مدت را با جوانان و نوجوانان بگذرانند تا پاسخگوی نیازهای دینی و معنوی آنها باشند.

یکی دو سالی است که ماه رمضان نیز با تابستان همزمان شده و طلبه های زیادی برای تبلیغ به روستاها و شهرها اعزام می شوند. سنت تبلیغ نیز سوغات شیخ عبدالکریم حائری یزدی شاگرد میرزای شیرازی است که از سامرا به قم آمد و فضای ایران را دگرگون کرد. میرزای شیرازی همان مجتهدی است که با صدور فتوای تاریخی حرمت استفاده از توتون و تنباکو، مشروعیت دینی و مردمی ناصرالدین شاه قاجار را به چالش کشید و زمینه ساز انقلاب مشروطه شد. میرزا به شاگردانش آموخت که به شهرها و روستاها بروند و آموخته های خود را به مردم منتقل کنند. ماه رمضان، دهه نخست ماه محرم و دهه سوم ماه صفر مهم ترین ایام تبلیغی حوزه است.

امسال هم با پایان ماه رمضان و تعطیلات تابستان، از اوایل مهر طلبه ها به تدریج وارد قم شدند و خود را آماده آغاز سال نو کردند. جنب و جوش عجیبی در روزهای نخست مهر در اطراف حرم حضرت معصومه شاهدیم. البته در سال های قبل، سال نوی تحصیلی حوزه از اواسط شهریور آغاز می شد که امسال به بعد ماه رمضان موکول شد.

هم حجره ای سلام

آغاز سال نو در حوزه نیاز به تشریفات خاصی ندارد. درست مثل سایر فعالیت های علمی حوزوی که همیشه با کمترین تشریفاتی انجام شده است. البته مدیران حوزه سعی می کنند که مراسمی در مدرسه فیضیه برگزار کنند تا هم از سخنرانی یکی از مراجع تقلید استفاده شود و هم ویژگی رسانه ای این برنامه نادیده گرفته نشود. اما طلبه ها الزامی ندارند که در این مراسم شرکت کنند.

روزهای نخست مهر برای طلبه هایی که برای اولین بار وارد حوزه شده اند و سال اولی هستند، روزهای ماندگار و هیجان انگیزی است. شوق و هیجانی را که در این گروه دیده می شود کمتر در طلبه های دیگر می توان دید. آنها در این روزها به دنبال گرفتن خوابگاه و پیدا کردن هم حجره ای مناسب و هم بحثی قوی و خوش اخلاق هستند. مدیران و استادان به طلبه های سال اولی توصیه می کنند که از همان ابتدا یکی از همکلاسی های خود را به عنوان «هم بحث» انتخاب کنند و درسی را که هر روز از استاد می گیرند با او مباحثه کنند. سنت مباحثه از مهم ترین و قدیمی ترین سنت های حوزوی است. اگر از همین روزها به حرم حضرت معصومه، مدرسه فیضیه و سایر مدارس حوزه علمیه قم بروید، طلبه های زیادی را می بینید که در گروه های دو نفره، سه نفره و حداکثر چهار نفره مشغول مباحثه اند.

پیدا کردن هم حجره ای خوب و دوست شدن با او هم از کارهایی است که طلبه های حجره نشین باید در روزهای نخست مهر به فکرش باشند. اکثر طلبه هایی که خوابگاه می گیرند و حجره می خواهند، هنوز ازدواج نکرده اند و غالباً بین ۱۴ تا ۲۴ سال سن دارند. دوران حجره نشینی از خاطره انگیزترین روزهای زندگی هر طلبه ای است.

خوابگاه های طلبه ها را از قدیم به نام “حجره” می شناخته اند. حجره که در زبان عربی به معنی اتاق است، از قرون گذشته در ساخت مساجد لحاظ می شده و معمولاً مساجد قدیمی کشور در درون خود حجره هایی داشته اند که طلاب علوم دینی در آنها ساکن شوند. علاوه بر این می توان رد پای بسیاری از حجره های طلبگی را در بازارها جست. هنوز هم در قم و سایر شهرهای قدیمی کشور، می توان خوابگاه های طلبه ها را دید که در مجاورت بازار احداث شده اند. همین دو شیوه معماری، گویای ارتباط وثیق و مستحکم مردم با روحانیون بوده است. در دوران حجره نشینی، طلبه ها به دلیل پایین بودن رتبه علمی خود از شهریه اندکی بهره می برند و از همین رو سختی های خاص خود را سپری می کنند. طلبه ها هم مانند دانشجویان خوابگاه نشین برای اداره امور روزانه حجره خود برنامه ریزی می کنند و هر کسی عهده دار انجام کاری می شود. یکی را مسؤول خرید می کنند، دیگری عهده دار طبخ غذا می شود و کسی هم شستن ظروف را متکفل می شود. نظافت حجره هم برنامه خاص خود را دارد.

فضای خاص طلبگی هم آداب خاصی را بر حجره ها حاکم می کند. می گویند که علامه طباطبایی هرگاه در حجره اش غیبت کسی را می شنید، از آن حجره نقل مکان می کرد و حجره دیگری اختیار می نمود. در ساعات اولیه شب، آرامش بیشتری در حجره ها حاکم است و طلبه ها به مطالعه یا پیش مطالعه دروس خود می پردازند. مباحثه ها هم گاهی در حجره ها صورت می گیرد و اگر هم حجره ای ها هم مباحثه ای یکدیگر باشند، این امر با سهولت بیشتری ممکن می شود.

انتخاب استاد، حق طلبه هاست

طلبه ها شش سال نخست را که «دوره مقدمات» می خوانندش، در مدارس حوزه و تحت برنامه های مرکز مدیریت حوزه علمیه قم درس می خوانند. در این شش سال با فشرده علوم مختلف حوزوی (ادبیات عرب، منطق، فلسفه، بلاغت، تاریخ اسلام، فقه و اصول فقه) آشنا می شوند و آمادگی حضور در مرحله چهار ساله «سطح» را پیدا می کنند. پس از پایان این شش سال، مدرکی معادل مدرک فوق دیپلم به آنها داده می شود. در چهار سال بعد نیز سه کتاب مهم فقهی و اصولی رسائل و مکاسب شیخ مرتضی انصاری و کفایه آخوند خراسانی را نزد علمای حوزه می خوانند. پس از اتمام سال نهم به آنها مدرک معادل لیسانس می دهند و آنها باید در مرحله سوم در «درس خارج» علمای ارشد حوزه شرکت کنند. درس خارج عالی ترین مرحله تحصیلات حوزوی است و استادان این مرحله باید از مجتهدین باشند.

ده سال مقدمات و سطح را بر اساس کتب درسی خاصی می گذرانند. ولی پس از آن دیگر نیازی به کتاب درسی خاص نیست و طلبه و استاد باید به بررسی کتب مختلف و دیدگاه های گوناگون فقها بپردازند. چون در این دوره، خارج از کتاب خاصی درس می خوانند، به آن درس خارج می گویند. اینجاست که حق انتخاب آزادانه طلبه ها خود را به رخ سایر نظام های آموزشی می کشد و طلبه مختار است از هر مجتهدی که دوست دارد درس بگیرد. البته قدیم ترها این حق انتخاب از ابتدای طلبگی وجود داشت. ولی در چند دهه گذشته با سازمان یافتن حوزه و تشکیل مرکز مدیریت حوزه علمیه قم، طلبه های دوره مقدمات و بخشی از طلبه های دوره سطح، تحت برنامه درس می خوانند و در انتخاب استاد، اختیاری ندارند.

تنها در شهر قم بیش از سی مدرسه علمیه هستند که به آموزش دروس دوره مقدمات به طلبه ها مشغولند. دروس سطح و خارج نیز در مدارس مهمی چون فیضیه، دارالشفاء و آیت الله گلپایگانی (ره) آموزش داده می شود و هزاران طلبه، روزانه از ساعت هفت صبح تا ساعات پایانی روز و حتی پس از غروب آفتاب، در کلاس هایی که در این مدارس تشکیل می شود، حاضر می شوند. شبستان های مسجد اعظم قم نیز پذیرای دروس خارج مراجع بزرگ تقلید است.

برخی استادان شاگردان کمتری دارند و حتی عدد آنها گاهی به تعداد انگشتان یک دست هم نمی رسد. اما استادان مشهورتر و خوش بیان تر می توانند طلبه های بیشتری جذب کنند. مثلاً شلوغ ترین درس خارج قم را آیت الله العظمی حسین وحید خراسانی درس می دهد که در مسجد اعظم قم تشکیل می شود و بیش از هزار طلبه در آن شرکت می کنند.

دسترسی آسان به بزرگان و آقازاده ها!

شاید هیچ جا مثل حوزه نتوانی پیدا کنی که بشود به راحتی به شخصیت های مهم و مشهور دنیای سیاست دسترسی داشته باشی! به جز مراجع تقلید شیعه که رهبران معنوی ده ها میلیون شیعه اند، بسیاری از شخصیت های مهم سیاسی کشور را هم می شود در کلاس های حوزه دید. مثلاً نوه های امام خمینی و به ویژه حجه الاسلام و المسلمین حاج حسن خمینی، فرزندان آیت الله خامنه ای، نمایندگان شاخص مجلس خبرگان رهبری، برخی فقهای شورای نگهبان، برخی ائمه جمعه مشهور کشور، قضات و مدیران قضایی از چهره هایی هستند که می شود در خلال دروس حوزه آنها را ملاقات کرد. از آنجا که شرکت آزادانه در دروس سطوح بالای حوزه برای هیچ قشری ممنوع نیست، می شود هر روز حتی آدم های روستایی را دید که برای  دیدن این چهره ها و طرح مشکلات خود به مدارس اصلی حوزه می آیند.

حوزه علمیه دیگر فقط یک دانشگاه یا مرکز آموزشی نیست. امروز نگاه های بسیاری به حوزه علمیه دوخته شده و با وجود همه مشکلات و چالش های درونی و بیرونی، هنوز هم خیلی جاها حوزویان حرف اول را می زنند. هرچه باشد در جامعه ای که اکثریت مردمان آن به آداب دینی مقیدند، نمی شود جایگاه کارشناسان و پیشوایان دینی را نادیده گرفت. شاید از همین روست که سال به سال که می گذرد، آغاز سال تحصیلی حوزه برای رسانه ها جذاب تر می شود. دیگر دیدن خبرنگاران داخلی و خارجی در فضای حوزه و شهر قم برای خیلی ها عادی شده است.

این نوشته با عنوان «ماه مهر طلبه ها» و با کمی ویرایش در صفحه ۱۶ شماره ۳۵۹ هفته نامه چلچراغ ( ۱۱ مهر ۱۳۸۸) منتشر شده بود.

درباره علی اشرف فتحی

21 تیر 1360 در زنجان زاده شدم. 17 شهریور سال بعد پدرم در کردستان شهید شد. 18 ساله بودم که پس از پایان مقطع پیش دانشگاهی به حوزه علمیه قم آمدم و اکنون در مقطع درس خارج مشغول به تحصیلم. تا خدا چه خواهد ...
این نوشته در ترجمه ارسال و , , , , , , , برچسب شده است. افزودن پیوند یکتا به علاقه‌مندی‌ها.

8 پاسخ به هم حجره ای سلام

  1. احمد شریفی می‌گوید:

    سلام. من هم قبلن مطلبی نوشته بودم که بی ارتباط با این بحث نبود:
    http://asharifi.wordpress.com/2009/12/11/146/

    [پاسخ]

  2. پايدار می‌گوید:

    برای ما که از زندگی طلبگی و چگونگی تحصیل در حوزه بی‌اطلاعیم این جور مطالب خیلی مفید هستند. ضمن عرض تشکر به خاطر مطلب جالبی که نوشته‌اید با بعضی قسمت‌های آن موافق نیستم:

    ۱- «می‌توان خوابگاه های طلبه ها را دید که در مجاورت بازار احداث شده اند. همین دو شیوه معماری، گویای ارتباط وثیق و مستحکم مردم با روحانیون بوده است»
    با تعبیر شما که بازار را نماد “مردم” دانسته‌اید موافق نیستم. بازار محل تجارت بازرگانان (به زبان عامیانه، حاجی بازاری‌ها) و محل خرید ثروتمندان بوده. مطمئناً به خاطر جریان پولی که در بازار جریان داشته یکی از نهادهای پرقدرت قدیمی بوده اما به هیچ وجه نماد “مردم” به شمار نمی‌آید.

    ۲- «اینجاست که حق انتخاب آزادانه طلبه ها خود را به رخ سایر نظام های آموزشی می کشد و طلبه مختار است از هر مجتهدی که دوست دارد درس بگیرد.»
    سایر دانشجوها هم برای انتخاب استاد پایان‌نامه یا تز مختار هستند با هر شخصی که دوست دارند کار کنند. حتی دانشجویان مختارند از افراد خارج از دانشکده بدون توجه به مدرک تحصیلی‌اش به عنوان “استاد مشاور” استفاده کنند.

    ۳- «سنت مباحثه از مهم ترین و قدیمی ترین سنت های حوزوی است»
    مباحثه یادگار سقراط در یونان باستان و پیش از بوجود آمدن اسلام و حوزه است. میدان‌های ساخته‌شده در روم باستان طبق سنت سقراط محل تجمع مردم و بحث پیرامون مطالب مختلف بوده. همین الان هم سایت‌هایی که محل بحث و تبادل نظر هستند با عنوان “فروم” (forum) شناخته می‌شوند که در لاتین به معنای “میدان” هست.

    ۴- «دسترسی آسان به بزرگان و آقازاده ها!»
    اگر از این منظر به این بحث نگاه کنیم که “بیشتر مسئولین حکومتی از بین تحصیل‌کرده‌های نهادی خاص به نام حوزه علمیه قم انتخاب می‌شوند”، چندان هم حسن به حساب نمی‌آید.

    پایدار باشید

    [پاسخ]

  3. غرام خجیر می‌گوید:

    سلام و ممنون
    فضای درسی طلاب مرد خیلی باحال تر از فضای درسی خانمها در حوزه است .
    مثلا در مدرسه ما برنامه مشخص با اساتید مشخص حتی در سطوح بالا داریم مضاف بر اینکه هم اتاقی ها هم قبلا مشخص میشوند و در یک لیست به دیوار خوابگاه میزنند . برنامه نهار و شام هم به روش سلفی برگزار میشه . فقط نظافت خوابگاه به عهده ما ست که اونم در مدارس پیشرفته تر به عهده خدمتگذاران متععدد است. البته عنایت خاصی به مباحثه میشه و اساتید توجه خاصی به این ساعت دارند و نمره و امتیاز خاصی برای اون قائلند.
    شهریه هم بدون توجه به امتیاز داده میشه و ناچیز هم هست که با توجه به امکانات ما امری بدیهی است بهرحال سال نو تحصیلی بر تمام طلاب و دانشجویان مبارک .

    [پاسخ]

  4. ام نخعی فر می‌گوید:

    با درود
    مثل همیشه عالی و بسیار مفید فایده
    همیشه از خوندن نوشته های تورجان لذت میبرم و وبلاگ نویسی رو در محضر تورجان میآموزم
    هر دوی شما عزیزان ( علی اشرف و مرتضی ) نوشته های منحصر بفردی دارید و البته بسیار جذاب و آموزنده
    موفق باشید و در پناه حق

    [پاسخ]

  5. فهیمه می‌گوید:

    منم دلم برای دانشگاه خیلی عوض شده! حالا درسته هنوزم حوصله ی درس خوندن ندارم. ولی دلم برای هم کلاسی هام که تنگ شده؟!

    [پاسخ]

  6. بازتاب: آغاز سال نو و درس خارج حاج حسن آقا « تورجان

  7. بازتاب: «خارج» از رسانه « تورجان

  8. بازتاب: دروس خارج حوزه در رسانه‌ها | پورتال اطلاع رسانی آب حیـــات

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *