تکنیسین تاریخ تولید می کنیم نه عالِم

دکتر محمد علی اکبری در کنار دکتر غلامحسین زرگری‌نژاد – ۱ بهمن‌ ۱۳۸۹

علی اشرف فتحی: به همراه مهدی زمانی و سجاد برزگر با دکتر محمدعلی اکبری استاد برجسته تاریخ دانشگاه شهید بهشتی در اتاق کارش درباره مشکلات نظری و اجرایی رشته تاریخ در کشورمان گفتگو کردیم. دکتر اکبری به شدت از روال کنونی تاریخ خوانی و تاریخ پژوهی در کشور ناراضی است و چاره را در یک انقلاب همه جانبه در رشته تاریخ می داند:

استاد، درباره برنامه موجود آموزشی رشته تاریخ چه نقدهایی دارید؟

این برنامه یک برنامه تجدید نظر شده است. اولین برنامه بعد از تعطیلات انقلاب فرهنگی توسط ستادی در وزارت آموزش عالی نوشته شد و شاکله برنامه های درسی در مقطع لیسانس در آن جلسات تصویب شد. بعدها در اواخر دولت آقای هاشمی رفسنجانی این برنامه مورد بازنگری قرار گرفت و تاکنون به آن عمل شده است. اگر بخواهیم رویکرد انتقادی به برنامه موجود داشته باشیم به نظر من، بزرگ ترین مشکل را باید در شکاف میان مباحث روش شناسی با حوزه ها و موضوعاتی که در برنامه گنجانده شده است دید. اکنون تاریخ در قالب نظام سلسله ای آموزش داده می شود یعنی سلسله های حاکم در تاریخ به عنوان ملاک عمل قرار گرفته اند و در درس روش تحقیق نیز به گردآوری و تنظیم داده ها و تبدیل آنها به یک متن روایی پرداخته می شود. خروجی نهایی این برنامه، مجموعه ای از دانستنی های تاریخ است که با علم تاریخ متفاوت است. علم تاریخ به چرایی وقایع تاریخی و تحلیل عوامل آنها می پردازد، در حالی که اکنون در رشته تاریخ تنها به این پرداخته می شود که چه وقایعی رخ داده. در واقع ما به نوعی «خبرنگاری تاریخی» می خوانیم و نه بیشتر. در سیستم کنونی فقط به دانستنی های تاریخی اکتفا می کنیم و خبرنگار و گزارشگر تاریخی تولید می شود. در حالی که اگر قرار است به علم تاریخ بپردازیم و عالم تاریخ پرورش دهیم باید تغییرات جدی در روش های کنونی اعمال کنیم.

یعنی سیستم قبلی را علمی می دانید؟

خیر. هیچ وقت علمی نبوده. یعنی هیچ وقت انتظار ما از رشته تاریخ، تولید علم و معرفت تاریخی نبوده و تنها خواهان گزارش های منقح تاریخی بوده ایم. این دو باید از هم تفکیک شود که آیا منظور ما از تربیت مورخ، تربیت عالم تاریخی است یا تاریخ دانی که به مجموعه ای دانسته های تاریخی مسلط است. همانگونه که قدما هم علم تاریخ را علم خبر می دانستند و با خبرنگاری یکی می گرفتند. البته خبر، شرط لازم برای علم تاریخ است ولی شرط کافی نیست. خبر فقط می تواند بخشی از کوشش عالمانه برای معرفت تاریخی باشد. ما در بهترین حالت، خبرنگار تاریخی تربیت می کنیم. برای تربیت عالم به تاریخ، باید روش ها و برنامه ها را تغییر دهیم. علم در نگاه من یک مفهوم تخصصی است نه یک واژه عامیانه. ما به هر نوع کشفی علم نمی گوییم. علم در ادبیات عالمان دارای پرسش ها مفاهیم، چارچوب های نظری و روش های ویژه ای است.

این معضلی که شما اشاره کردید آیا از عوامل کاهش اعتماد به نفس دانشجویان رشته تاریخ نشده است؟

همین طور است. وقتی دانشجوی تاریخ با این پرسش رو به رو می شود که رشته او به چه کاری می آید و چه گره ای از جامعه را باز می کند، نمی تواند پاسخ روشنی بدهد. اگرچه می گوییم که گذشته چراغ راه آینده است و باید از تاریخ عبرت بگیریم، ولی خروجی کنونی سیستم آموزشی ما چنین دستاورد و نتیجه ای نیست. دانشجویان تاریخ عملا نمی دانند که به چه دردی می خورند؟ آنها نهایتا می توانند اوقات فراغت خود و دیگران را با دانسته های خود پر کنند. هدف گذاری و انتظارات ما با استلزاماتی همراه است که در برنامه موجود لحاظ نشده و «تاریخ روایی» ملاک عمل ما شده است. برای همین است که دانشجوی ما قبل از آنکه کسی بگوید خودش به این  نتیجه می رسد که به دردی نمی خورد. ما با وضع کنونی، غیر از سرگرمی فایده دیگری برای جامعه نداریم. علتش هم ساختاری است و استاد و دانشجو مقصر نیستند. ساختار کنونی به گونه ای برنامه ریزی شده که عالم تاریخی تربیت نمی کند. پس بحران رشته تاریخ، بحران ساختاری است.

شما کارکرد رشته تاریخ را در آینده شغلی دانشجویان چگونه می بینید؟

تاریخ به آن معنا که من می فهمم باید نیازهای بنیادی جامعه را پاسخ دهد. کمتر علمی چنین عمقی به ما می دهد. ولی این امر نیاز به شروطی دارد تا متناسب با نیازها، وضعیت رشته تاریخ تنظیم شود. من سال هاست که می گویم باید در مبادی روش شناختی و معرفت شناختی، تغییرات اساسی در این رشته داده شود و یک انقلاب همه جانبه بکنیم و گرنه با این وضعیت، تنها می شود با مدارک کنونی در یک شغل استخدام شد. حتی در مقطع دکتری نیز چیزی به دانشجوی ما اضافه نمی شود. ما مجتهد و متخصص صاحب نظر تربیت نمی کنیم. از خروجی دانشگاه های ما هیچ نظریه جدیدی درباره تاریخ ایران عرضه نمی شود. اگر هم کسی صاحب رأی است محصول این سیستم آموزشی نیست بلکه محصول کوشش های فردی خود اوست.

فکر نمی کنید که انتظار حکومت ها و مردم از رشته تاریخ، یک انتظار حداقلی بوده؟

نباید نگاه رسمی به قضیه بکنیم. من کاری به آموزش رسمی تاریخ ندارم. این بحث دیگری است. عرض من این است که باید در حوزه علم تاریخ (و نه آموزش رسمی تاریخ)، تغییر پارادایمی صورت بگیرد تا تاریخ به مثابه نقل وقایع تلقی نشود و تاریخ را به عنوان یک علم دید. اگر این تغییر ایجاد شود و کوشش ما معطوف به تولید علم تاریخ شود به استلزامات نظری و تکنیکی آن نیز توجه می کنیم. باید نقطه عزیمت بحث را درست کرده و انتظارمان از تربیت دانشجوی تاریخ را روشن کنیم. پس از آن نیز نوبت به اصلاح مواد درسی می رسد. پس باید از همان بالا شروع کرد و تغییر پارادایم داد. دانشگاه ما تا سی چهل سال پیش «مطلع از تاریخ» را تربیت می کرد و «تاریخ نویسی» را آموزش می داد. قدمای ما هم همین را می گفتند. ولی در «علم تاریخ» به چرایی و چگونگی وقایع می پردازیم. مشکل این است که ما بین این دو حالت سرگردانیم و از همین رو دچار بحران ساختاری شده ایم.

در علوم بین رشته ای باید چه نوع نگاهی به تاریخ داشت؟ آیا باید به دانسته ها و داده های تاریخ اکتفا کنیم یا تحلیل را هم باید اضافه کرد؟

برخی به ارائه داده ها اکتفا می کنند و تحلیل داده ها را کار مورخ نمی دانند. آنها معتقدند که تبیین داده ها به ابزارهایی نیاز دارد که در علم تاریخ موجود نیست و پردازش داده ها وظیفه مورخ نیست. این تقسیم کار مورد اعتراض کلاسیک قرار نگرفته است چرا که آنها وظیفه خود را در جمع آوری داده ها تعریف کرده بودند و نهایتا زنجیره هایی بین وقایع کشف می کردند. آنها دخالت دستگاه نظری را قلب تاریخ می دانستند و ضرورتی در به کار گرفتن دستگاه های نظری نمی دیدند. اما مورخین جدید به ارائه داده ها اکتفا نمی کنند و به کشف رابطه میان عناصر نیز می پردازند. نگاه آنها به مورخ، به مثابه یک تکنیسین نیست، بلکه معتقدند که باید کار عالمانه کرد. اما متأسفانه ما می خواهیم عالم تاریخ شویم ولی مقدمات آن را فراهم نکرده ایم. بنا بر این متخصصین دیگر رشته ها حق دارند که تنها از ما داده ها را طلب کنند و تحلیل های ما را نپذیرند. شما به ابن خلدون نگاه کنید. او در مقدمه خود به علم تاریخ توجه می کند و در کتاب العبر نیز به ارائه داده ها می پردازد. خیلی جالب است که ابن خلدون میان عالم تاریخ و مطلع از تاریخ تفکیک برقرار می کند. اما ما در بهترین حالت تکنیسین تولید می کنیم نه عالم.

درباره علی اشرف فتحی

21 تیر 1360 در زنجان زاده شدم. 17 شهریور سال بعد پدرم در کردستان شهید شد. 18 ساله بودم که پس از پایان مقطع پیش دانشگاهی به حوزه علمیه قم آمدم و اکنون در مقطع درس خارج مشغول به تحصیلم. تا خدا چه خواهد ...
این نوشته در تاریخ ارسال شده است. افزودن پیوند یکتا به علاقه‌مندی‌ها.

4 پاسخ به تکنیسین تاریخ تولید می کنیم نه عالِم

  1. سلام. این مطلب را با ذکر منبع، بازنشر کردیم. قبلاً به محتویات سایت شما لینک فعال میدادیم که فرمودند نباید به سایتهای فیلترشده لینک داد و مجبور شدیم همه را حذف کنیم. با آرزوی تداوم شما…

    [پاسخ]

  2. Amir می‌گوید:

    kheili Jalebe ke inja hich ajalei baraye Tarikh negari nist wa riztarine masael bi ajale morede tahghigho barresi gharar migire wali dar mashregh zamin baraye sakhtare daneshgahie darse tarikh ham be donbale enghelab hastand
    man nemidunam chera hame enghelabi kar mikonand hatta zedde enghelab ha
    Ajale darina…!
    🙄

    [پاسخ]

  3. بازتاب: تاریخ یعنی علم اکنون « تورجان

  4. بازتاب: استادِ استادان « تورجان

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *