معمای آینده مرجعیت شیعه

برخی از مراجع بزرگ ایران و عراق در قرن اخیر

علی اشرف فتحی: از اواخر سال ۵۰ خورشیدی که دولت بعثی عراق، علما و روحانیون ایرانی مقیم عراق را از این کشور اخراج کرد، شهر نجف نیز به تدریج محوریت علمی خود را در جهان شیعه از دست داد. این اتفاق پس از آن رخ داد که در نه آذر ۱۳۵۰ نیروی دریایی ایران با تصرف جزایر سه گانه خلیج فارس، این سه جزیره را به خاک ایران بازگرداند. عراقی ها هم در اعتراض به این اقدام، همان روز روابط خود را با ایران قطع کرده و ۱۱ دی ماه با تعطیل کردن حوزه نجف، برخی از علمای بزرگ و نیز بسیاری از طلاب ایرانی را از عراق اخراج کردند. مرحوم آیت الله العظمی شیخ جواد تبریزی از استادان بنامی بود که در این واقعه، مجبور به ترک نجف شد. تلاش های مرحوم آیت  الله العظمی سید احمد خوانساری در تهران و  امام خمینی در نجف هم سودی نبخشید و حوزه نجف دوره رکود علمی خود را آغاز کرد. دولت های عرب اما به دلیل حمایت جدی غرب از ایران، نتوانستند عکس العمل مهمی بروز دهند. صدام حسین سال ها بعد گفت که نباید آن روزها در برابر شاه کوتاه می آمدیم و جزایر سه گانه را از دست می دادیم. البته شاه هم معامله چندان پرسودی نکرده بود. او در قبال استقلال بحرین از ایران، چراغ سبز تصرف جزایر سه گانه را دریافت کرده بود.
به هر حال حوزه نجف با پیروزی انقلاب ۵۷ ایران و روی کار آمدن صدام به کما رفت و سی سال است که محوریت خود را از دست داده است. اگرچه در طول این مدت، دو مرجع بزرگ این حوزه (حضرات آیات خویی و سیستانی) محوریت فردی خود را بر مراجع دیگر شیعه حفظ کرده اند، با ابن حال حوزه علمیه نجف در قیاس با قم از باروری و پویایی چندانی برخوردار نبوده است. پس از سقوط صدام زمزمه هایی شنیده می شد که مرحوم آیت الله العظمی تبریزی و برخی دیگر از مراجع قم قصد دارند به عراق بازگردند. اما این گمانه زنی ها با تشدید ناامنی ها در عراق از یک سو و بیماری سرطان خون و سپس درگذشت آیت الله میرزا جواد تبریزی (به عنوان قطب فقهی قم) در پاییز ۸۵ تصعیف شد.
با این حال به نظر می رسد که در صورت حل معضل ناامنی در عراق، حوزه نجف به رقیبی جدی برای قم بدل شود. حوزه نجف پیشینه ای هزار ساله دارد و محور اصلی روحانیت شیعه بوده است. وجود حرم امام علی(ع) در نجف نیز به انگیزه مضاعفی برای مشتاقان حوزه نجف تبدیل شده است و سال هاست که روحانیون شیعه از رکود علمی مرکز شیعه ناخشنودند. اما اینکه قم محوریت داشته باشد یا نجف، چه فرقی به حال غیر روحانیون دارد؟ پاسخ به این پرسش زمانی مهم می شود که از تأثیرات متقابل حوزه و سیاست بر یکدیگر مطلع باشیم. در قرن اخیر یکی از دغدغه های مهم دولتمردان ایران، همین نکته بوده است. رضاشاه که تمایل ویژه ای به اقتدار دولت مرکزی ایران داشت، همه تلاش خود را برای تسلط بر حوزه قم به کار گرفت. اما در برابر حوزه نجف، همواره سعی می کرد که حوزه قم را حفظ کند. او از قدرت یافتن حوزه نجف و سرازیر شدن وجوهات شرعی مقلدین به بیت مراجع خارج از کشور در هراس بود. محمد رضا شاه نیز برای رفع مزاحمت هایی که از ناحیه مرجعیت در برابر برنامه های اقتصادی و فرهنگی خود حس می کرد، پس از درگذشت مرجع کاریزمایی چون آیت الله العظمی بروجردی، سعی فراوانی کرد که در کنار تثبیت مرحوم آیت الله العظمی سید کاظم شریعتمداری که مرجع مشروطه خواه و نرمخویی بود، محوریت شیعه را به نجف منتقل کند تا خیالش آسوده تر شود. اما تیره شدن روابط سیاسی ایران و عراق در آغاز حکومت بعثی ها، نقشه های شاه را خنثی کرد. شاه کوشید که آیت الله العظمی خویی را که موضع نرمی در قبال دو دولت عراق و ایران داشت، تقویت کند. فرح پهلوی رسماً اعلام کرد که مقلد آیت الله خویی است و دیدار او با این مرجع نامدار شیعی در ایام اوج گیری تظاهرات مردمی ایرانیان، به زیان این آیت الله کهنسال تمام شد. فعل و انفعالات پیاپی در روابط شاه و بعثی ها منجر به اقتدار مطلق قم و انزوای مطلق نجف شد. آنچه که امروز مسلم شده، این  است که شاه به طرز کاملاً شگفت انگیزی، سیستم  مرجعیت شیعه را نشناخته بود و از لایه های پنهان و مؤلفه های قدرت در روحانیت شیعه بی خبر بود. صدام نیز هیچ گاه درک نکرد که بدون در نظر گرفتن نجف، نمی توان عراق را مقتدر و توسعه یافته کرد. او حتی مرحوم خویی را نیز به گونه تحقیر آمیزی حذف کرد. آیت الله خویی همان کسی بود که از هرگونه همکاری با امام خمینی برای ایستادگی در برابر بعثی ها پرهیز می کرد.
اکنون که هم شاه رفته و هم صدام به دومین سالگرد اعدام تاریخی اش رسیده است، دو دولت ایران و آمریکا بازیگران اصلی صحنه شده اند. باید دید که آمریکا تا چه حد مرجعیت شیعه نجف را جدی خواهد گرفت؟ فضای امروز آمادگی فراوانی برای احیای دوباره نجف دارد. آیا ایران هم حاضر به پذیرش محوریت نجف خواهد شد؟ با توجه به بیماری آیت الله سیستانی و کهولت سن وی، آیا اقتدار مراجع ایرانی نجف رو به زوال است؟
پنج بازیگر عمده در این معامله تاریخی وجود دارد: دولت آمریکا، دولت عراق، دولت ایران، حوزه نجف و حوزه قم
کثرت بازیگران، پیچیدگی اوضاع منطقه، سیستم ویژه روحانیت شیعه و ابهام موجود در فضای داخلی ایران اجازه پیش بینی نمی دهد. اما به نظر می رسد که در سال های آینده شاهد تحولات عمده ای در مرجعیت شیعه باشیم. حوزه نجف پتانسیل بالایی برای باروری و اقتدار دوباره دارد.

نوشته شده در روز جمعه پانزدهم آذر ۱۳۸۷ساعت ۲۳:۱۳

درباره علی اشرف فتحی

21 تیر 1360 در زنجان زاده شدم. 17 شهریور سال بعد پدرم در کردستان شهید شد. 18 ساله بودم که پس از پایان مقطع پیش دانشگاهی به حوزه علمیه قم آمدم و اکنون در مقطع درس خارج مشغول به تحصیلم. تا خدا چه خواهد ...
این نوشته در تاریخ, حوزه, سیاست ارسال و , , , , , , , , برچسب شده است. افزودن پیوند یکتا به علاقه‌مندی‌ها.

1 پاسخ به معمای آینده مرجعیت شیعه

  1. بازتاب: آیت‌الله سیستانی و سرمایه اجتماعی « تورجان

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *