«رمضان» به مثابه یک سیستم

نماز عید فطر ۸۹ اصفهان

 

علی اشرف فتحی: آن‌گونه که در برخی منابع پیشین و میانی شیعی آمده است، پیامبر اسلام در یکی از آخرین روزهای ماه شعبان برای پیروان خود سخنرانی اخلاقی به مناسبت فرارسیدن ماه رمضان ایراد کردند که اکنون آن را به نام «خطبه شعبانیه» می‌شناسیم. این سخنرانی به بیان نکات مهمی درباره ماه رمضان و فلسفه روزه‌داری در آن پرداخته و اگر از زاویه ساختارگرایانه به آن بنگریم، سیستم مدونی از نتایج پیشنهادها و دستورات خدایی این ماه ارائه کرده است.

پیامبر ما گفته که روزها، شب‌ها و ساعت‌های این ماه برتری ویژه‌ای دارد، به گونه‌ای که «نفس کشیدن» و «خوابیدن» در این ماه هم در شمار عبادات یک مؤمن خواهد بود. نکته مهمی که در اشاره این خطبه به این دو مقوله غیر اختیاری نهفته است، می‌تواند اشاره‌ای به تدبیر یک نظام اخلاقی و باطنی از سوی خدا باشد که در ورای اعمال عبادی ماه رمضان نهفته است.

واضح است که نفس کشیدن و خوابیدن از لوازم یک زندگی حیوانی است و هر انسانی در اختیار و انتخاب این دو کار دخالتی ندارد و اگر آنها را نادیده بگیرد ناگزیر قدم در راه مرگ خود گذاشته است. پس اصل این دو این کار از عادت‌های غیر اختیاری هر انسانی است و اتفاقا نکته مورد اشاره پیغمبر دین ما در همین عادی بودن این دو کار نهفته است.

حال تصور کنیم که رمضان یک نظام جامع اخلاقی و دینی است که شارع مقدس آن را برای پاره‌ای اهداف اصلی (همچون کنترل روحی و شخصیتی انسان که مورد اشاره آیه شریفه ۱۸۳ سوره مبارکه بقره) تعریف و تعیین کرده است. نظامی که خدای حکیم آن را تعریف کرده، هم اهداف کلیدی و سرنوشت‌ساز دارد و هم در جزئیات نیز دارای مشوق‌ها، بازدارنده‌ها و برنامه‌ریزی‌های مشخص و هدف‌مند است.

بازدارنده‌های این سیستم جامع اخلاقی و انسان‌ساز بر سه محور بازدارنده‌های جسمی و جنسی و اخلاقی استوار شده که ما آن را به عنوان «مُبطِلات روزه» می‌شناسیم. طبق سیستمی که خدای حکیم در ماه رمضان تعریف کرده است، «خور» و «خواب» و «شهوت» که به گفته سعدی، عوامل «شغب» و «جهل» و «ظلمت» در وجود آدمی هستند و به گفته عرفا و اولیای الهی، بسترسازان اصلی گناه‌آلودگی و غفلت انسان در برابر رسالت‌های انسانی خویش هستند، در این ماه مورد محدودیت و بایکوت نسبی قرار می‌گیرند تا زمینه برای برنامه‌های این ماه (شب‌زنده‌داری‌ها و عبادت‌ها) فراهم شود و راه به سوی دریافت شهود باطنی گشوده گردد. مهم‌ترین مشوقی که در این ماه پیش‌بینی شده، کمک‌های ویژه الهی در مسیر ارتقای روحی و شخصیتی افراد و نیز پذیرش خواسته‌های بیشتری از آنان در قیاس با ماه‌های دیگر است.

حال به نکته مورد اشاره در بند دوم نوشته بازگردیم. بنا به نقلی که شد، خداوند حتی برای اعمال معمولی و عادی یک انسان یعنی «نفس کشیدن» و «خوابیدن» هم مزایا و مشوق‌هایی در این ماه مبارک در نظر گرفته و آنها را در شمار عبادت‌ها و تسبیح‌گویی‌های یک مؤمن به حساب آورده است. بنا بر این اگر از زاویه یک نظام جامع و هدف‌مند به ماه رمضان نگاه کنیم، خواهیم دید که در یک نظام خدایی و دینی، حتی معمولی‌ترین و عادی‌ترین اجزای فعال و حاضر این نظام نیز کارکردهای مثبت و غیرعادی دارند و جزء تلف‌شده شمرده نمی‌شوند. حال اگر یک مؤمن بتواند چنین سیستمی را در سراسر زندگی خود پیاده کند و متقی و پرهیزکار بماند، خواب و تنفس او همچنان عبادت و مفید برای خود و خلق خدا باشد.

در یک نظام الهی و سالم دینی نیز عادی‌ترین و معمولی‌ترین افراد حقیقی و حقوقی نه تنها کارکرد ذاتی خود را بروز می‌دهند بلکه فراتر از ماهیت عادی خود رفته و استعدادهای مثبت نهفته خود را به فعلیت می‌رسانند. آدم‌های عادی و متوسط هم همانند نفس کشیدن و خوابیدن یک روزه‌دار و مؤمن، در یک نظام سالم و الهی دارای فضیلت‌های مضاعف و غیر قابل انتظار می‌شوند. از سوی دیگر، همان‌گونه که خوابیدن و نفس کشیدن یک فرد غیر معتقد به نظام الهی ماه رمضان، در این ماه برای او هیچ خاصیت غیرعادی ندارد و اگر فردی غیراخلاقی و ستمکار باشد چه بسا خواب و تنفس او به زیان مردم و جامعه هم باشد، عینا در یک نظام غیر الهی و فاسد نیز افراد عادی نه تنها کارکردهای عادی و فروعادی خواهند داشت، بلکه می‌توانند در سایه فساد سیستماتیک موجود، ترغیب به رفتارهای غیراخلاقی و ناشایست شوند. نظام فاسد و غیر الهی مایه اتلاف و هلاکت استعدادهای انسانی و غیرانسانی و انحراف مسیر این قابلیت‌ها به سوی اهداف ناسالم است.

آنچه که در جای جای نهج‌البلاغه از حضرت امیر (ع) شنیده‌ایم، همین نکته کلیدی ساختارگرایانه و چه بسا ساختمندگرایانه است. در خطبه شقشقیه می‌بینیم که ایشان در بیان پیامدهای یک نظام فاسد و ناسالم از ترغیب مردم عادی به سمت خطا و جرم و سوق داده شدن به سمت بی‌ثباتی و درجا زدن و حقیقت‌گریزی (خبط، شماس، تلوّن، اعتراض) سخن می‌گویند و نتیجه چنین وضعیتی را افزایش افسردگی در جامعه قلمداد می‌کنند (یهرم فیها الکبیر و یشیب فیها الصغیر). در جای دیگری از نتایج چنین وضعیتی به صدرنشینی جاهلان و سکوت اجباری نخبگان اشاره می‌کنند و در پایان خطبه ملاحم ابراز نگرانی می‌کنند که در نتیجه چنین نظام‌هایی، برداشتی کاریکاتوری از اسلام ارائه شده و ارزش‌های اخلاقی مسخ شود.

شاید اگر مسلمین فقط همین نکته‌های نهفته در «نظام رمضان» را درمی‌یافتند، امروز گرفتار چنین مصائب سهمگین و رقت‌باری نبودند. قرن‌ها به جای آنکه خواب و تنفس‌مان هم عبادت و تسبیح باشد و توده مردم به عمل صالح مورد نظر قرآن مشغول بوده باشند، حتی عبادات اصلی‌مان نیز دستخوش نفسانیات و آلودگی‌ها شده و مفیدترین اقشار جوامع اسلامی به زیان‌کارترین‌ها بدل شده‌اند. آیا وقت آن نرسیده که به ندای خدا در آیه ۱۳۶ سوره نساء لبیک گفته و مؤمنانه ایمان بیاوریم؟!

پی‌نوشت:

۱- هنوز جای خالی نماز جماعت‌های دلنشین مرحوم آیت‌الله‌العظمی بهجت و مرحوم آیت‌الله موسوی زنجانی و نیز جای خالی درس‌های رمضانی مرحوم آیت‌الله‌العظمی منتظری و مرحوم آیت‌الله احمدی میانجی را در رمضان‌های این چند سال به وضوح حس می‌کنم. یادشان گرامی باد …

۲- خدا کند شادی ناشی از خبر خوش سقوط خفت‌بار رژیم قذافی با خبر آزادی و بازگشت امام موسی صدر تکمیل شود …

درباره علی اشرف فتحی

21 تیر 1360 در زنجان زاده شدم. 17 شهریور سال بعد پدرم در کردستان شهید شد. 18 ساله بودم که پس از پایان مقطع پیش دانشگاهی به حوزه علمیه قم آمدم و اکنون در مقطع درس خارج مشغول به تحصیلم. تا خدا چه خواهد ...
این نوشته در دین ارسال و , , برچسب شده است. افزودن پیوند یکتا به علاقه‌مندی‌ها.

10 پاسخ به «رمضان» به مثابه یک سیستم

  1. morteza می‌گوید:

    از مهاباد مطلبت رو خوندم.خیلی نور بالا میزنی رفیق.دستت درد نکنه

    [پاسخ]

  2. مهتاب می‌گوید:

    سلام

    فقط یک سوال: فرض در اسلام این است که در همه ۱۱ ماه دیگر سال مومنین آزادند و قادرند از لذایذ زندگی دنیوی بهره ببرند یعنی در خد وسعشان هست که نیازهای طبیعی خودشان را برطرف کنند. حالا بفرمایید تکلیف کسانی که اغلب گرسنه اند و توان سیر کزدن خودشان را ندارند در ماه رمضان چیست؟ آیا منطقی است از کسی که همه اوقات سال به جبر شرایط اجتماعی و اقتصادی روزه است توقع روزه داری آن هم با مراتب بالا < ان هم با حضور و خضوع قلب داشت؟ گمان نمی کنید این تعاریف شما که همان تکرار کلیشه هایی است که سالهاست می شنویم با واقعیتهای زندگی بسیاری نمی خواند؟
    من قبول دارم که آدم منزهی نیستم و چه بسا به همین دلیل حال و هوای روحانی جندانی در خودم خس نمی کنم . نه از نماز لذتی می برم نه از روزه. اما به عقل ناقصم این می رسد که شاید فقط شاید ریشه بسیاری از زده شدنها از شعایر محرومیتها و بی بضاعتیهای مادی باشد. تا نخوری مفهم گرسنگی را درک نمی کنی و تا گرسنه نباشی معنای سیری را نمی فهمی. امساک دائمی چیزی برای لذت از رمضان باقی نمی گذارد. امیدوارم مطلبم را رسانده باشم.

    [پاسخ]

    علی اشرف فتحی پاسخ در تاريخ مرداد ۳۱ام, ۱۳۹۰ ۳:۲۷ ب.ظ:

    مشکل فقر که مشکل جدیدی نیست. همیشه وجود داشته و اتفاقا در عصر نزول اسلام که به قدری بوده که اسلام تمهیدات گسترده و متعددی برای کمک به نیازمندان در احکامش تعبیه کرده. این اشکال به روزه‌داری اصلا وارد نیست

    [پاسخ]

    مهدی پاسخ در تاريخ تیر ۱۹ام, ۱۳۹۲ ۲:۱۶ ب.ظ:

    ۱- این اشکال به نظرم ناشی از نگاه ناقص به مسئله روزه و روزه داری است. اگر چه فاصله گرفتن از لذت های مادی و درک درونی محرومیت و تجربه لذت روحانی و از این دست می تواند بخشی از ماحصل روزه در ماه مبارک رمضان باشد، اما به نظرم باید با نگاه گسترده تر و جامع تری به این قضیه نگاه کرد. اگر باور داریم که همه خلقت و همه آنچه بر آن امر و نهی شده ایم تنها مربوط به زندگی مادی و زمینی ما نیستو اگر باور داشته ابشیم که خلقت ما محدود و منحصر به جسم ما نیست و روح ما نیز عالمی دارد و در آن عالم هم قواعدی حاکم است، آن وقت با این نگاه نمی توان گفت که اگر عمل عبادی (در اینجا مثلا روزه) اثری در زندگی مادی بشر نداشته باشد ( که دارد) پس عمل ارزشمندی نیست. چرا که با این قضاوت بخش عمده ای از اثر عمل عبادی را که به یقین بخش پنهان آن است (از دید ما) نادیده گرفته شده. اعمال عبادی قرار نیست که صرفا در زندگی دنیایی و مادی ما نقش داشته باشند. که قرار است به بخش اصیل تر وجود ما که روح ماست نیز فایده برسانند.
    ۲- در آیین مقدس ما، بخش حیاتی و اصیل هر عملی نیت فرد است. اگر کسی همه عبارات نماز را به شکل مرسوم نماز با رعایت همه شرایط بخواند و انجام دهد اما نیت نکرده باشد که نماز بخواند آن عمل نزد خداوند متعال نماز محسوب نمی شود (انما الاعمال بالنیات) مثالهای دیگری هم هست در این زمینه. تحمل گرسنگی و تشنگی شاید فی نفسه هیچ ارزشی نداشته باشد. اما اگر همین عمل با نیت انجام فرمان خداوند انجام شود هویت آن دیگر متفاوت است و لذا اثر آن نیز متفاوت خواهد شد. اگر شخص فقیر به خاطر خداوند گرسنگی و تشنگی را تحمل کند، دیگر هویت عمل او از یک شرایط نامطلوب به عملی رشد دهنده تبدیل می شود.
    ۳- فقر و غنا، شاید در سیستم مادی ناشی از عملکرد متقابل انسان ها باشد، اما در دستگاه الهی (با وجود اعتقاد به عدم جبر، با وجود دستور به تلاش برای کسب روزی و بقیه احکام آن) مفهومی همچون تقسیم روزی وجود دارد. یعنی پروردگار متعال برای هر کس بهره ای و تصیبی از مادیات ( و نه محدود به آن) قرار داده است. با این نگاه و توجه به این که همان خدایی که فقر را تقدیر کسی در این دنیا قرار داده همان خدا دستور به روزه داری داده است، به نظر می رسد که مسئله مورد اشاره شما باید به شکل دیگری تحلیل شود.
    ۴- اساسا در هر مسئله ای بررسی تک بعدی نتیجه درستی به همراه ندارد. اگر روزه را صرفا از دید تحمل گرسنگی و تشنگی نگاه کنیم شاید به نتایج مورد اشاره شما برسیم اما اسلام و دستورات آن را باید به طور یکجا و احکام آن را در تعامل و تقابل با هم سنجید. آن وقت می شود نگاه درست تری به مسائل مطروحه در اسلام نگاه کرد.

    [پاسخ]

  3. سعيد قاسمی می‌گوید:

    سلام.

    خوشحال میشم به وب جدیدم سر بزنی.

    یا حق

    [پاسخ]

  4. HAMID می‌گوید:

    سلام علی آقا
    تقبل الله
    ظاهرا الحملله نورانیت شبهای قدرموثر بوده که بعد از مدتها{بهمن۸۸ به بعد}با تسامح میتوان گفت مطالب حق رااین مرتبه کمی با صراحت تحریرکردی که نشان از اقتدا به مولایمان امیر مومنان علی علیه السلام است والبته به قول معروف پیه عواقب احتمالی را به خودمالیدی
    به جز اظهار همدردی و تاسف بر حال خود و جامعه خود که اکثر خود خواه و منفعت طلب ودنیا طلب هستیم سخنی نیست که همین درد بزرگ ماست
    از خدای مهربان بخواهیم توفیق شناخت وظیفه و تحرک انجام آن را به همه ما عنایت فرماید
    التماس دعا

    [پاسخ]

  5. بهار می‌گوید:

    با سلام
    خیلی وقت بود که برای نوشته هاتون کامنت نذاشته بودم ، خیلی خوشحالم.
    مطلب بسیار تکرار ی بود ولی چه تکرار شیرینی 😉

    [پاسخ]

  6. بازتاب: ایران و مسأله ایران « تورجان

  7. بازتاب: مکتب شام « تورجان

  8. بازتاب: دیکتاتورها مثل برف آب خواهند شد « تورجان

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *