جمکران ایرانی، جمکران اسلامی

نمای مسجد جمکران از فراز کوه خضر قم

علی‌اشرف فتحی: شاید کسانی که تا همین ده سال پیش از ابتدای جاده قم – کاشان به سمت مسجد جمکران می‌رفتند نمی‌دانستند زیر تپه‌های دو طرف بلوار منتهی به مسجد جمکران بقایای تمدن‌ هفت هزار ساله قلی‌درویش نهفته است. حالا که تپه‌ شرقی حفاری شده و حفاری در تپه غربی نیز آغاز شده، می‌توان بقایای تمدن متعلق به بومیان فلات ایران و نیز نخستین آریایی‌های وارد شده به فلات را مشاهده کرد. بدین ترتیب همان‌گونه که در برخی تواریخ قرون نخستین اسلامی به طور محدود و گذرایی مورد اشاره قرار گرفته بود دو نام «قم» و «جمکران» ریشه در اعماق تاریخ ایران باستان دارد و تاریخ چند هزار ساله شهر متروکه جمکران بیش از هر زمان دیگری پیش روی محققین و علاقه‌مندان قرار گرفته است.

حالا دیگر به راحتی می‌شود پذیرفت که نام «قم» نه تنها ریشه عربی ندارد بلکه همچون نام ایرانی «جمکران» به تمدن چند هزار ساله منطقه غربی شهر قم کنونی مربوط می‌شود. اگر بپذیریم که نام منطقه جمکران ترکیبی از دو کلمه «جم» و «کران» بوده و اشاره به کرانه سرزمین اسطوره‌ای جمشید (از نخستین پادشاهان اسطوره‌ای آریایی‌ها که گفته می‌شود آنها را به سمت شمال ایران و جنوب روسیه رهنمون شده است) دارد، بعید نیست که نام شهر قم نیز برگرفته از نام دختر بهمن (دیگر پادشاه اسطوره‌ای آریایی‌ها که از سلسله کیانیان و دست‌پرورده رستم بود) باشد که گویا همای (خُمای) بوده و شاید به مرور زمان به خُم، کُم و سپس قم تبدیل شده است. حتی بعید نیست که همان غلط رایج که تصور می‌شده «سلیمان» یا «جمشید» مظاهر قدیمی‌ترین یا قدرت‌مندترین پادشاهان باستانی هستند، سبب شده که در دوره اسلامی (و تا پیش از دو قرن پیش که ایران باستان به مدد کاوش‌های باستانی دارای تاریخ علمی شود) مناطقی باستانی چون «پارسه» به نام نه‌چندان درست «تخت جمشید»، «پاسارگاد» به «مادر سلیمان» و نیز «تخت سلیمان»  و احتمالا شهر یا منطقه باستانی «جمکران» بدین نام‌های ایرانی تسمیه و منسوب به جمشید و سلیمان شده باشند.

اینها نشانه‌هایی از ورود آریایی‌ها و حضور آنها در منطقه قم و جمکران است که اکنون کاوش‌های باستانی نیز آنها را اثبات می‌کند. همچنین نزدیکی قم و جمکران به سیلک کاشان و مهاباد اصفهان و وجود آتشکده‌های متعدد و مشابه در این مناطق می‌تواند دلیل علمی دیگری بر قدمت چند هزار ساله آنها و ارتباط باستانی‌شان باشد. نکته جالب این است که در محوطه قلی‌درویش جمکران، بقایای استخوان‌های کودکی ۱۱ ماهه یافته شده که ۵ هزار سال پیش به رسم بومیان فلات ایران در کف اتاق و درون یک خمره دفن شده بود.

پیکره‌های گِلی انسان نیایش‌گر، کشف شده در نیایش‌گاه متعلق به عصر آهن در تپه قلی‌درویش جمکران،  عکس از اینجا

بدین ترتیب حال دیگر با بناهای مذهبی و آیینی که در قلی‌درویش و دیگر مناطق قم پیدا شده، از نظر علمی می‌شود ادعا کرد که سابقه مذهبی و تاریخی قم و به ویژه جمکران به اعماق تاریخ ایران می‌رسد و این شهر آن‌گونه که پیش از این نیز مورخین تاریخ ماد بیان کرده بودند پس از هجوم آریایی‌ها نیز صبغه مذهبی خود را قوت بخشیده و در کنار منطقه باستانی ری (ماد راگیانا) به مرکز حضور مغان (روحانیون ایران باستان) تبدیل می‌شود و پس از اسلام نیز اگرچه منطقه مسکونی شهر به دلیل دفن حضرت معصومه (س) به سمت غربی منتقل شده و قلی‌درویش و جمکران به مرور متروکه و حاشیه‌ای می‌شوند ولی قم به یکی از مراکز اصلی علما و محدثین شیعه تبدیل می‌شود و از قرن چهارم هجری قمری نیز با ساخت مسجد جمکران در کنار منطقه باستانی قلی‌درویش، محوریت مذهبی شهر تقویت می‌شود.

بقایای تمدن باستانی جمکران در قلی‌درویش اکنون در چند قدمی بقعه تاریخی امام‌زاده جعفر غریب، یک کیلومتری مسجد هزار ساله جمکران و چند کیلومتری کوه خضر نبی به یکی از مراکز گردشگری قم تبدیل شده و تداوم حفاری‌ها و کاوش‌های باستان‌شناسان در اطراف این منطقه می‌تواند حلقه‌های مفقوده بیشتری را کشف کند.

حتی دفن حضرت فاطمه معصومه (س) در باغ بزرگ «بابلان» قم که کنار رودخانه قم‌رود قرار داشته و متعلق به موسی‌بن‌خزرج اشعری (از شیوخ شیعه قم و میزبان حضرت معصومه سلام‌الله‌علیها) بوده، با توجه نام این باغ (بابلان) می‌تواند شاهدی بر پیشینه باستانی قم باشد. گویا این باغ تا قرن هشتم هجری وجود داشته و از همان ابتدای قرن سوم و پس از دفن حضرت فاطمه معصومه (س) در این باغ، به یک مقبره بزرگ تبدیل می‌شود که صدها محدث و عالم شیعی و صحابه ائمه (ع) به تدریج در آن دفن شده‌اند.

اکنون قم به عنوان یکی از مظاهر مهم تداوم و تحول تاریخی و فرهنگی در تاریخ چندین هزار ساله ایران از عصر نوسنگی تاکنون شناخته می‌شود و چه بسا با کاوش‌های بیشتر، شواهد علمی قدیمی‌تری نیز از این منطقه مرکزی فلات ایران کشف شود. اگر تا دو قرن پیش چندان شاهد و قرینه‌ای بر برخی اسطوره‌ها و داستان‌ها و نقل‌های تاریخی درباره گذشته و نیاکان ما یافت نشده بود، حالا به کمک پیشرفت‌های علمی و کاوش‌های باستان‌شناسان می‌توانیم ادعا کنیم که بشر و به‌ویژه ایرانیان از هزاران سال پیش تاکنون چه سیر تاریخی را طی کرده و چه تغییراتی را پشت سر گذاشته‌اند.

ایرانیان با وجود هجوم اقوام مختلف در طول تاریخ چند هزار ساله خود، روحیات و ویژگی‌های ژنتیکی و فرهنگی خود را کمابیش حفظ کرده‌اند و یک مشخصه بارز و کلیدی داشته‌اند: هضم و بومی‌سازی فرهنگ‌های بیگانه (به ویژه آریایی‌ها و اعراب). باید دید که این ویژگی مهم که توانست مغول‌ها را (که فاقد توانایی‌های فرهنگی و تمدنی بودند) در برابر غنای ایرانیان تسلیم و هضم کند،  در برابر هجوم توان‌مندی‌های علمی و فرهنگی غرب در قرن اخیر چه خواهد کرد؟ ما هنوز درگیر تبعات و عوارض این جدال سرنوشت‌ساز هستیم.

در همین باره:

سایت رسمی محوطه باستانی قلی‌درویش

قلی‌درویش در بانک اطلاعات گردشگری قم

درباره پیشینه تاریخی قم و جمکران

منطقه جمکران به روایت سایت رسمی مسجد جمکران

تاریخچه ساخت مسجد جمکران

مسجد پر غوغا

درباره علی اشرف فتحی

21 تیر 1360 در زنجان زاده شدم. 17 شهریور سال بعد پدرم در کردستان شهید شد. 18 ساله بودم که پس از پایان مقطع پیش دانشگاهی به حوزه علمیه قم آمدم و اکنون در مقطع درس خارج مشغول به تحصیلم. تا خدا چه خواهد ...
این نوشته در تاریخ, دین ارسال و , , , , , , برچسب شده است. افزودن پیوند یکتا به علاقه‌مندی‌ها.

7 پاسخ به جمکران ایرانی، جمکران اسلامی

  1. محمود ارجمندی می‌گوید:

    در سرزمین قم برکتی نهفته که حیرت انگیزه!

    [پاسخ]

  2. Yassir می‌گوید:

    سلام برادر
    فکر کنم باید نتیجه تحقیقی که رو که چند وقت پیش بی بی سی منتشر کرد رو دیده باشی که خیلی جالب بود ( این تحقیق راجع به کدهای ژنتیکی مردم ایران بود )
    ۱ – این نظریه رو که ایرانین بقیه السلف آریای ها هستند رد میکرد، یعنی بیان می کرد که رد خیلی ضعیفی از اونها در کد های ژنتیکی مردم فعلی ایران زمین وجود داره.
    ۲ – تمامی مردم ایران- یعنی قومیت ها و نژادهای مختلف ایران- از یک منبع واحد سرچشمه گرفته اند،
    اولی برام جالب بود چون تفاخر آریای بودن رو پنبش رو می زد و دومی جالبیش این بود که هر گونه ادعای نژادی – قومیتی رو

    [پاسخ]

    علی اشرف فتحی پاسخ در تاريخ آذر ۲۸ام, ۱۳۹۰ ۱۲:۰۷ ب.ظ:

    بله در گوگل‌پلاس به این پژوهش اشاره کرده بودم همان زمان. کار جالبی بود

    [پاسخ]

  3. هوشنگ می‌گوید:

    یعنی شما این دو تا مجسه گلی را با آقا امام زمان مقایسه میکنید؟
    واقعا براتون متاسفم.

    [پاسخ]

    علی اشرف فتحی پاسخ در تاريخ آذر ۲۸ام, ۱۳۹۰ ۵:۴۲ ب.ظ:

    منم متأسفم که شما اصلا متوجه مطلب من نشدید. گویا بیان من مشکل داشته

    [پاسخ]

  4. بازتاب: استاد بی قائم‌مقام | تورجان

  5. سلام.جناب مستطاب علی اشرف فتحی، نگاشته ای پرمغز و وزین نوشته بودید.ممنون از تحقیق و تدوین واضح و مستند.
    پیروز باشید.

    [پاسخ]

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *