ایران در گذار به دین جدید

سید مرتضی ابطحی: تحقیق درباره تاریخ ایران پیش از اسلام و در بدو ورود آن با مشکل اساسی کمبود منابع روبرو است و همین منابع محدود نیز نگاهی صرفا روایی دارند. در میان آثاری که به بررسی موضوع مذکور می‌پردازند کتاب «جنبش‌های دینی ایرانی در قرن‌های دوم و سوم هجری» نوشته دکتر غلام‌حسین صدیقی از کتب تحلیلی است که نگاهی جامعه‌شناختی به فضای دینی پیش و پس از اسلام در ایران را با محور جنبش‌های دینی بر اساس تحقیقی تاریخی ارائه می‌کند.

به واسطه استادم گران‌قدرم دکتر آذر آهنچی و توصیه‌ای که به دانشجویان برای مطالعه این اثر گران‌قدر داشتند با این کتاب آشنا شدم. این کتاب متن رساله دکترای دکتر صدیقی و تنها اثر منتشر شده از ایشان می‌باشد که در اصل به زبان فرانسه است.

 درباره این کتاب گفته شده است: «وقتی کتاب را به دقت از نظر می‌گذرانیم متوجه می‌شویم که نویسنده آن هدفش تنها گرفتن مدرک دکتر از پاریس نبوده است، زیرا وی با راهنمایی استادان خود در تألیف این کتاب از جمله از بیش از یک‌صد و بیست و چهار متن فارسی و عربی و یکصد و چهل و دو متن اروپایی استفاده کرده و در هر مورد به نقد و منابع و مآخذ مورد مراجعه خود نیز پرداخته و رأی خود را درباره صحت و سقم آنها به صراحت اظهار داشته است.»

این اثر سه بخش اصلی دارد: مقدمه، بررسی جنبش‌های دینی و نتیجه. بخش اول که حدود نیمی از کتاب را تشکیل می‌دهد، نگاهی مقدماتی به پیش‌زمینه فصول بعد دارد. دکتر صدیقی در این بخش ضمن بررسی وضعیت دینی ایران پیش از اسلام به بررسی تأثیرات نزدیکی عالمان زرتشتی به قدرت حاکمیت و بالا رفتن تعصب دینی می‌پردازد و آیین مانی و مزدک را نتیجه اعتراض به این وضعیت می‌داند.

وی ضمن آنکه یکی از ویژگی‌های اصلی دولت ساسانی را اتحاد دین و دولت می‌داند(ص۳۳) تصریح می‌کند که «انقراض دولت ساسانی و غلبه عرب بر ایرانیان اسباب و علل متعدد دور و نزدیک داشت… اما یکی از قوی‌ترین این اسباب همانا سبب دینی است.»(ص ۳۳)

با ورود اعراب به ایران «تعیین تکلیف مردم هر ولایت به عهده‌ مرزبان آن قرار گرفت؛ بعض ایشان در شهرها و ولایاتی که در زیر فرمان داشتند با لشکر عرب نبرد می‌کردند و نتیجه جنگ سرنوشت ایشان را معین می‌نمود. بعض دیگر عهد صلح بسته به پرداخت خراج و جزیه رضایت می‌دادند. اما مردم ایران یکباره آرام نگرفتند و شورش و آرامش به تناوب، سال‌ها در ولایات ایران دوام داشت.»(ص ۳۵)

براساس تحقیق دکتر صدیقی که مورد استناد دانشنامه‌های معتبری چون دائره المعارف اسلام(چاپ جدید) و ایرانیکا قرار گرفته، حضور اعراب در ایران را باید در دوره‌های مختلف بررسی کرد و به هیچ وجه نمی‌توان حکم واحدی برای تمام این دوران صادر نمود و بر همین اساس سه دوره اصلی حضور اعراب در ایران را می‌توان تقسیم بندی کرد: (ص ۳۶)

۱٫ دوره خلفای راشدین(از فتح عرب تا پایان خلافت علی(ع))

۲٫ دوره اموی که آغاز آن خلافت بلکه سلطنت یافتن معاویه بود و انجام آن انقراض سلسله اموی

۳٫ دوره عباسی که از تأسیس این دولت تا مرگ معتصم(۲۲۷)

اگر چه مسلمانان دوره اول مخلصانه در تلاش برای اشاعه دین اسلام بودند و همین مسأله نیز تا حد زیادی از خشونت‌ها کم کرد اما در دوره دوم «عمّال عرب به تخطّی و تعدّی به پیروان سایر ادیان می‌پردازند.»(ص ۳۹)

«هر چه زمان بر دین اسلام می‌گذشت، خلوص نیت و شور و شوق دینی و سادگی عرب نقصان می‌یافت.»(ص ۴۱) نکته جالب آن بود که بعضی از عمال بنی‌امیه حتی از نو مسلمانان نیز خراج می‌گرفتند(ص ۵۱) و در حالی‌که مسیحیان تا سمت مشاور معاویه نفوذ داشتند، اما ادیان باستانی ایرانی رفته رفته مورد غضب بنی‌امیه قرار گرفتند و برای نمونه بخشی از فرهنگ خوارزم تحت همین فشارها به کلی از بین رفت.(ص ۵۱)

از مرحوم دکتر غلام‌حسین صدیقی به عنوان پایه گذار جامعه شناسی در دانشگاه‌های ایران یاد می‌شود. دکتر غلام‌عباس توسلی وی را «عمود خیمه علوم اجتماعی» در ایران می‌داند.

«از وقتی که ملک ایران را عرب فتح کردند تا وقتی که حکومت‌های نیم مستقل در این مملکت تشکیل شد به طور اجمال می‌توان گفت که عهد حکومت اموی که نزدیک به یک قرن طول کشید برای مردم ایران عهد بدبختی و انتظار بود.»(ص ۶۴)

اگر چه امویان نگاه تعصب‌آمیز عرب جاهلی را ترویج می‌نمودند و طبعا ایرانیان را تحقیر می‌کردند اما عباسیان با حمایت اهل خراسان قدرت گرفتند و آموزه‌های ساسانی نقش پررنگی در شکل دهی ساختار حکومت‌شان داشت.(ص ۷۰) البته عباسیان نیز در عین استفاده از ایرانیان اجازه رشد جنبش‌های دینی را به آنان ندادند. در عین حال ترجمه کتب فارسی به عربی توسط ابن مقفع «باعث تقویت عاطفه قومی و تحریک جمعی از ایشان بر ضد عرب شد.» (ص۹۶)

دکتر صدیقی در این کتاب پس از این نگاه اجمالی به بررسی مظاهر دینی ادیان باستانی در سده‌های نخست پس از اسلام در ایران می‌پردازد و نمونه‌هایی همچون کتب پهلوی، رسوم و آیین‌های باستانی و آتش‌خانه‌ها را بررسی می‌کند. وی تأکید می‌کند «به طور یقین می‌دانیم که تا قرن چهارم هجری از ایرانیان جمع کثیری به دین اهورامزد مانده و آتشکده‌های بسیار در شهرها و ده‌ها به‌پا بود.» (ص ۸۶)  تأثیر ادیان مانی و مزدک نیز از نگاه نگارنده دور نیست و در مقدمه به این دو نیز می‌پردازد.

دکتر صدیقی در بخش بعدی کتاب خویش قیام‌های دینی «به‌آفرید، سنباد، اسحاق، استادسیس، مقنّع، خرّم‌ دینان و بابک» و در دو ذیل «افشین خیدر پسر کاووس و محمود» را بررسی می‌کند. وی در ابتدای این بخش تصریح می‌کند که «اطلاعات ما درباره حالت روحی و دینی ایرانیان قرن‌های اولی اسلامی فراوان نیست.»(ص ۱۴۴) اما تلاش محققانه‌ای در جمع‌آوری منابع و نگاهی انتقادی در هر بخش به چشم می‌خورد.

بخش خاتمه کتاب یک نتیجه‌گیری جامعه‌شناختی از تاریخ ایران در آن دوره است: «فتح عرب در تاریخ ایران به منزله پیچ راه‌ است. پس از این واقعه بزرگ به مرور همه نهادهای اجتماعی در کشور مزبور تغییر یافت و نظامات قضایی، خانوادگی، سیاسی، اقتصادی، دینی و اخلاقی و ادبی تحوّل پذیرفت. قرن‌های اولی اسلامی دارای صفات ممیز اوقات میان دو عهد است و می‌توان این قرن‌ها را عهد برزخی و بحرانی نامید. در این مدت اوضاع ایران نه چنان است که پیش از فتح عرب بود و نه به هیأت تقریبا ثابتی که در قرن‌های بعد پیدا کرد.» (ص ۳۲۷)  گرچه جنبش‌های مردمی در این دوره رنگ دینی داشتند اما هیچ‌کدام به نتیجه نرسیدند ولی در عین حال تأثیرات خود را به جای گذاشتند.

دکتر صدیقی که بیشتر عمر خود را به تحقیق و تدریس پرداخت، در دولت مصدق به کار اجرایی پرداخت. وی در دولت اول سمت وزیر پست، تلگراف و تلفن را داشت و در دولت دوم وزیر کشور بود.

«جنبش‌های دینی ایرانی در قرن‌های دوم و سوم هجری» به خوبی این مسأله را نشان می‌دهد که حرکت‌های اجتماعی را نباید به صورت یک‌طرفه بررسی کرد. حضور اسلام در ایران و پذیرش آن توسط ایرانیان اتفاقی نبود که یک روزه واقع شود بلکه پروسه‌ای بود که در طول چند قرن اتفاق افتاد و فراز و نشیب فراوانی را بر چهره خود ثبت نمود و این دو تأثیرات متقابل خود را بر هم نهادند.

+ متأسفانه چاپ این کتاب در بازار موجود نیست ولی با توجه به اینکه پیش‌تر درباره بابک خرم‌دین نوشته بودم، دو بخش خرم‌دینان و بابک خرم‌دین را برای مطالعه تهیه کردم که می‌توانید این بخش‌ها را به انضمام بخش خاتمه در اینجا بخوانید. البته بخش خاتمه به تنهایی در اینجا نیز قابل دسترسی است.

+ گزارش دکتر حسین مفتخری از این کتاب را نیز می‌توانید در اینجا بخوانید.

+ فصل‌نامه «ایران‌شناسی» با موضوع مرحوم غلام‌حسین صدیقی را در در اینجا بخوانید.

این نوشته در اندیشه, تاریخ ارسال و , , , برچسب شده است. افزودن پیوند یکتا به علاقه‌مندی‌ها.

2 پاسخ به ایران در گذار به دین جدید

  1. cdf می‌گوید:

    ایران نامه – یادواره غلامحسین صدیقی
    http://mypersianbooks.wordpress.com/2011/10/07/%d8%a7%db%8c%d8%b1%d8%a7%d9%86-%d9%86%d8%a7%d9%85%d9%87-%db%8c%d8%a7%d8%af%d9%88%d8%a7%d8%b1%d9%87-%d8%ba%d9%84%d8%a7%d9%85%d8%ad%d8%b3%db%8c%d9%86-%d8%b5%d8%af%db%8c%d9%82%db%8c/

    [پاسخ]

    سید مرتضی ابطحی پاسخ در تاريخ فروردین ۲۶ام, ۱۳۹۱ ۸:۱۸ ق.ظ:

    ممنون از تذکر‌تان
    به مدد شما لینک صفحات اصلی هم در اصل نوشته اضافه شد

    [پاسخ]

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *