فتح باب انسداد

علی‌اشرف فتحی: بحث حجیت خبر واحد و مسأله انسداد از مباحث بنیادین علم اصول فقه است که سال گذشته در قالب پرونده «ذره بی‌انتها» کمی به آن پرداختیم و در آنجا اشاره کردیم که  آیت‌الله‌العظمی شبیری زنجانی از معدود فقهای معاصر است که به عدم حجیت خبر واحد و در نتیجه به نظریه انسداد معتقد است. این استاد بزرگوار در دومین جلسه از درس خارج فقه امسال با اشاره دوباره به ثمرات علمی این بحث، به نکته بسیار مهمی در بحث انسداد اشاره کردند که می‌تواند برای بسیاری از طلاب و پژوهشگران حوزه دین شنیدنی و مهم باشد.

بنا به استدلال آیت‌الله شبیری، شیخ مرتضی انصاری نیز بر خلاف تصور بسیاری از خوانندگان کتب اصول فقه و محققین این علم، به نظریه انسداد رسیده بود. به گفته آیت‌الله زنجانی:

«عقیده بنده این است که شیخ انسدادی بوده است، ولی به این جهت که قائلین به انسداد مانند میرزای قمی و امثال ایشان کم بوده‌اند و اکثر علما قائل به انسداد نبوده‌اند، مرحوم شیخ نخواسته است که وارد این دعواها بشود. اگر کسی در کلمات شیخ دقت بکند، می‌تواند بفهمد که شیخ انسدادی بوده است. قسمت انسداد کتاب رسائل از مباحث مفصل و مشکل اصولی است و معمولاً هم آقایان نمی‌خوانند، ولی خیلی طولانی است و مطالب علمی مهمی دارد.»

استاد شبیری در ادامه به قرائن مورد نظرشان در کتاب رسائل شیخ انصاری پیرامون نظریه انسداد پرداخته‌اند که علاقه‌مندان می‌توانند متن کامل این جلسه از درس خارج فقه ایشان در اینجا بخوانند. از جمله قرائن مورد نظر ایشان این است که شیخ در رسائل، یک جا (جلد ۱، صفحه ۳۶۶) قید «اطمینان‌آور» بودن را به شرایط حجیت خبر واحد افزوده و در بحث انسداد گفته که اخبار اطمینان‌آور در زمان ما بسیار کم هستند.

همچنین می‌توان از اینجا هم به عنایت شیخ انصاری به بحث انسداد پی برد که ایشان پررنگ‌تر از بسیاری اصولیون به بحث انسداد پرداخته است. اما به هر حال با توجه به نظر آیت‌الله زنجانی، ظاهراً شیخ پس از مشاهده مخالفت‌های گسترده با موافقت میرزای قمی با نظریه انسداد، طبق روحیات خاص خود تصمیم گرفته که موافقت خود با انسداد را نیز به صورت کاملاً فنی در لابه‌لای مباحث کتاب رسائل بگنجاند. روشی که در آثار متعدد خود از جمله مکاسب نیز مراعات کرده و نظر نهایی خود را با لطائف‌الحیل بیان کرده است. نقل است که پیچیدگی‌های موجود در روش‌های استدلالی شیخ به گونه‌ای بوده که میرزای شیرازی این شعر سعدی را پس از مشاهده مهارت شیخ بر زبان آورده است:

چشم مسافر چو بر جمال تو افتد

عزم رحیلش بدل شود به اقامت

پی‌نوشت: آنچه که گفته شد مربوط به مقام تئوری‌پردازی بود، ولی در عمل شاید نتوان فرق چشمگیری بین انسدادیون و انفتاحیون و رساله‌های عملیه آنها دید. اما نظریه انسداد می‌تواند تبعات گسترده‌تری نیز داشته باشد. به یاد دارم چند سال پیش  از سرشناسان طیف نواندیشی دینی همچون آقایان مجتهد شبستری و کدیور درباره نگاهشان به این بحث اصولی پرسیدم که هر دو گفتند معتقد به نظریه انسداد هستند. البته تاکنون ندیده‌ام که آنها مبنای خود در بحث انسداد و خبر واحد را مدون کرده باشند.

درباره علی اشرف فتحی

21 تیر 1360 در زنجان زاده شدم. 17 شهریور سال بعد پدرم در کردستان شهید شد. 18 ساله بودم که پس از پایان مقطع پیش دانشگاهی به حوزه علمیه قم آمدم و اکنون در مقطع درس خارج مشغول به تحصیلم. تا خدا چه خواهد ...
این نوشته در حوزه, دین ارسال و , , , , , , , برچسب شده است. افزودن پیوند یکتا به علاقه‌مندی‌ها.

8 پاسخ به فتح باب انسداد

  1. شرف الدین می‌گوید:

    بنده چند وقت پیش خدمت آقای سروش محلاتی بودم و ایشون هم میفرمودند که به نظر میاد شیخ انصاری هم انسدادی بوده اند

    [پاسخ]

  2. massih می‌گوید:

    سلام
    داستانی که در آخر آورده اید و شعری که نوشته اید مربوط به میرزای شیرازی است
    میرزای قمی دو طبقه بر شیخ تقدم دارد

    [پاسخ]

    علی اشرف فتحی پاسخ در تاريخ مهر ۷ام, ۱۳۹۱ ۸:۳۴ ق.ظ:

    سلام آقای بروجردی بزرگوار
    راستش من اینو سال‌ها قبل از یکی از اساتید سطوح عالی حوزه شنیده بودم. الان که دقت می‌کنم می‌بینم شیخ در زمان تدریس میرزا در عتبات مشغول تحصیل بوده. ممنون از تذکر شما

    [پاسخ]

  3. سمانه اسکندری می‌گوید:

    با سلام، نمی دانم که آیا برداشت من از نظریه انسداد صحیح است یا نه؟ آن چه که من دریافته ام این است که نمی توان بر اساس قول و فعل معصومین در زمان و مکانی معین حکم به وجوب و یا حرمت حکمی در زمان و مکانی دیگر و در خصوص افرادی کرد که شاید فاقد خصوصیات معین مخاطبان آن حکم باشند. در هر حال از این که می توانم از این طریق با این مباحث تخصصی آشنا شوم، بسیار خرسندم و از شما خواهش مندم که اگر برداشت من در این زمینه نادرست است، این لطف را در حق من بفرمایید و آن را اصلاح نمایید.در آن زمان خاص

    [پاسخ]

    علی اشرف فتحی پاسخ در تاريخ مهر ۱۳ام, ۱۳۹۱ ۹:۵۴ ق.ظ:

    سلام. مسأله خبر واحد و انسداد درباره تعداد و جایگاه روات حدیثه نه بحث دلالت قول و فعل معصوم بر وجوب یا حرمت یا اباحه

    [پاسخ]

  4. سمانه اسکندری می‌گوید:

    از راهنمایی شما ممنونم.

    [پاسخ]

  5. علی می‌گوید:

    سلام، خودتان اشاره کردید که فرق چندانی بین رساله علمیه انسدادیون و انفتاحیون نیست. اما واقعا برای من سوال است که چطور آقای شبیری زنجانی که معتقد به حجیت خبر واحد در برخی احکام سخت تر از بقیه مراجع حکم داده است، چطور از آن مقدمات ذهنی ایشان، چنین رساله ایی در آمده است، در صورتی که نظر آقای صادقی تهرانی که قائل به حجیت خبر واحد نبودند، کاملا در رساله ایشان مشهود است؟ اگر در این باره بیشتر توضیح بفرمایید ممنون می شوم.

    [پاسخ]

    علی اشرف فتحی پاسخ در تاريخ مهر ۲۲ام, ۱۳۹۱ ۱۱:۵۴ ق.ظ:

    اولا آقای صادقی اساسا به بسیاری از مباحث اصول فقه اعتقاد نداشت.
    ثانیا عدم اعتقاد به حجیت خبر واحد لزوما به معنی فتوای آسان دادن یا سخت دادن نیست.

    [پاسخ]

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *