لوسین عراق؛ نیم قرن پس از لورنس عربستان

علی اشرف فتحی: تا همین چند ماه پیش که شبکه آی‌فیلم، سریال نه چندان قوی «لورنس عرب» را که ساخت سوریه بود پخش می‌کرد، با خودم می‌گفتم که چرا غربی‌ها تاکنون به فکر ساخت فیلمی درباره خانم گرترود بل (Gertrude Bell) نیافتاده‌اند؟! گرترود مارگارت لوسین بل که ایرانی‌ها او را بیشتر به دلیل علاقه‌ و آشنایی‌اش به اشعار حافظ می‌شناسند، همان نقشی را در عراق برای کشورش بریتانیا ایفا کرد که در ابتدای قرن بیستم، لورنس در عربستان به عهده گرفت. با این تفاوت که بر خلاف لورنس که تنها یک نظامی هوشمند بود، خانم بل یک مورخ، ادیب، شاعر و باستان‌شناس برجسته شمرده می‌شد که به خدمت سرویس‌های اطلاعاتی کشورش درآمده بود. پدر و پدربزرگ وی سر اسحاق لوسین بل نیز دارای مناصب سیاسی مهمی در بریتانیا بوده‌اند.

مأموریت توماس ادوارد لورنس، جدا کردن حجاز از عثمانی و تشکیل کشور عربستان بود و خانم بل نیز مأموریت یافت در راستای جدا کردن عراق از سیطره عثمانی و تشکیل کشور مستقل عراق به نخستین پادشاه کشور جدید و مستقل عراق کمک کند. از همین رو باید از وی به عنوان مغز متفکر تأسیس کشور و دولت جدیدی به نام «عراق جدید» یاد کرد. این دانش‌آموخته ممتاز رشته تاریخ از دانشگاه آکسفورد به دلیل علاقه‌ای که به تاریخ و باستان‌شناسی داشت، موزه بغداد را نیز تأسیس کرد.

قبر خانم گرترود بل در بغداد، عکس از نیویورک تایمز

از آثار سیاسی خانم بل تاکنون هیچ کتابی به فارسی ترجمه نشده است و تنها یک کتاب به نام «ملکه صحرا» درباره زندگی وی به فارسی برگردانده شده است. اما عراقی‌ها که از نقش برجسته وی در تاریخ معاصر عراق آگاه بودند، توجه بیشتری به آثار و دیدگاه‌های او نشان داده‌اند. در سال ۱۹۷۱ جعفر الخیاط ترجمه یکی از مهم‌ترین آثار خانم بل به نام «فصول من تاریخ العراق القریب» را که دربرگیرنده خاطرات و دیدگاه‌های بل درباره تاریخ معاصر عراق بود، به کمک وزارت آموزش و پرورش عراق منتشر کرد. بل در این کتاب به مثابه سخنگوی دولت بریتانیا به ارائه تحلیل‌های خود درباره رفتارهای سیاسی علما و روحانیون شیعه مقیم عراق نیز پرداخته و از جمله ادعاهایی درباره روابط حسنه انگلیسی‌ها با مرحوم آیت‌الله سید محمد کاظم یزدی (صاحب کتاب عروه‌الوثقی) مطرح کرده است که در زمان اشغال عراق در جریان جنگ جهانی اول، مرجعیت و زعامت حوزه نجف را برعهده داشت (ص ۱۲۶).

خانم بل همچنین به دوری‌گزینی‌های مرحوم سید محمد کاظم یزدی از سیاست اشاره کرده و یکی از دلایل آن را شکست جنبش جهاد ۱۹۱۴ و رفتار نادرست حکومت عثمانی با شیعیان و یزدی دانسته است (صص ۹۱، ۹۳ و ۱۱۶). بل پا فراتر از این گذاشته و رفتار حسنه و همکاری یزدی با انگلیسی‌ها را که مورد ادعای اوست، با رفتار سیاسی سید عبدالرحمن گیلانی نقیب‌الاشراف بغداد مقایسه کرده است (صص ۴۶۳ و ۴۷۱). این روحانی برجسته اهل سنت بغداد در پی همکاری با انگلیسی‌ها در دولت جدید عراق به مناصب مهمی رسید. خانم بل از این نکته غفلت کرده که اساسا یزدی به جز مقطع جنبش جهاد ۱۹۱۴، هیچ‌گاه در طول عمر خود علاقه‌ای به فعالیت سیاسی نداشت و مخالفت او با مشروطه نیز واکنشی به فشارهای مشروطه‌خواهان افراطی بود که از هر راهی برای سیاسی کردن یزدی بهره می‌گرفتند. در این‌باره می‌شود به خاطرات سید هبه‌الدین شهرستانی (مشروطه‌خواه) و شیخ محمد حسین کاشف‌الغطاء (مخالف مشروطه) رجوع کرد.

نکته مهم دیگری که خانم بل در این کتاب به آن پرداخته است، برنامه گسترده انگلیسی‌ها برای بازگشایی و گسترش مدارس و دانشگاه‌های جدید در عراق، تغییر زبان کتب درسی از ترکی به عربی و حتی فارسی و کردی و نیز اهتمام ویژه به تحصیل دختران و زنان است که در صفحات ۳۰۳، ۳۱۴ و ۳۱۷ به این برنامه‌ها اشاره کرده است. نتیجه این برنامه‌ریزی به حدی موفقیت‌آمیز بود که نویسندگان کتاب «حضاره العراق» با ارائه آمارهایی حیرت‌انگیز بدان پرداخته‌اند. بر طبق داده‌هایی که در صفحات ۱۸۵ تا ۱۸۹ جلد ۱۳ این کتاب منتشر شده است، مدارس ابتدایی دخترانه عراق از ۳ مدرسه در سال ۱۹۲۰ به ۱۸۱ مدرسه در سال ۱۹۵۰ و از ۴۶۲ دانش‌آموز دختر در سال ۱۹۲۰ به ۳۵۱۴۵ دختر در سال ۱۹۵۰ و ۱۰۸۶۰۳ دختر در سال ۱۹۵۸ افزایش یافت. مدارس متوسطه دخترانه نیز از یک مدرسه در سال ۱۹۲۰ به ۶۵ مدرسه در سال ۱۹۵۸ و از ۱۱ دانش‌آموز دختر در سال ۱۹۳۰ به ۵۲۵۲ دختر در سال ۱۹۵۱ و  ۱۴۰۰۳ نفر در سال ۱۹۵۸ ارتقا یافته است. تعداد دانشجویان دختر نیز از ۹ نفر در سال ۱۹۳۶ به ۱۳۸۷ نفر در سال ۱۹۵۸ رسید.

البته این بدان معنی نیست که انگلیسی‌ها تنها عامل رشد علمی و آموزشی عراقی‌ها بوده‌اند، چرا که سال‌ها قبل از اشغال عراق از سوی انگلیسی‌ها، آخوند خراسانی و دیگر علمای مشروطه‌خواه عراق از تأسیس مدارس جدید در عراق حمایت کرده بودند. در حالی که در ایران، روحانیون مهمی همچون شیخ فضل‌الله نوری نسبت به تبعات تشکیل چنین مدارسی هشدار می‌دادند. این تبعات سبب شد که روحانیون مشروطه‌خواهی همچون نائینی نیز سال‌ها بعد نسبت به ادامه فعالیت این مدارس ابراز نگرانی کنند. ولی به هر حال، بریتانیایی‌ها و حکومت سلطنتی مورد حمایت آنها بدون توجه به این مخالفت‌ها به برنامه‌های کمّی و کیفی مورد نظر خود ادامه دادند.

این کامیابی‌ها سبب شده که با توجه دومین مواجهه عراقی‌ها با حضور نیروهای نظامی خارجی در عراق که در دهه گذشته با آن درگیر شده‌اند، هنرمندان غربی به این فکر بیافتند که نقش پیشینیان خود در تشکیل و تقویت کشور عراق را به مردم این کشور یادآوری کنند. شاید ما به زودی همان حسی را از دیدن اثر جدید ریدلی اسکات پیدا کنیم که نیم قرن پیش، میلیون‌ها نفر از دیدن فیلم «لورنس عربستان» پیدا می‌کردند. در فیلم در حال ساخت اسکات، قرار است آنجلینا جولی نقش گرترود بل را ایفا کند. به نظر می‌رسد که غربی‌ها برنامه‌های مهمی برای آینده فرهنگی و سیاسی عراق دارند.

گرترود بل در ویکی پدیای فارسی

گرترود بل در ویکی پدیای انگلیسی

تصاویری از گرترود بل و خانواده‌اش

خبر ساخت فیلم زندگی گرترود بل

تحلیل یک سایت اصولگرا درباره بل

درباره علی اشرف فتحی

21 تیر 1360 در زنجان زاده شدم. 17 شهریور سال بعد پدرم در کردستان شهید شد. 18 ساله بودم که پس از پایان مقطع پیش دانشگاهی به حوزه علمیه قم آمدم و اکنون در مقطع درس خارج مشغول به تحصیلم. تا خدا چه خواهد ...
این نوشته در تاریخ, حوزه, سیاست ارسال و , , , , , , , , , برچسب شده است. افزودن پیوند یکتا به علاقه‌مندی‌ها.

10 پاسخ به لوسین عراق؛ نیم قرن پس از لورنس عربستان

  1. یه خواننده می‌گوید:

    ممنون آقای تورجان. من از گرترود بل فقط همون “تصویرهایی از ایران” رو خونده بودم و تا خود امروز از فعالیت های سیاسی ش چیزی نمیدونستم و به مخیله م هم خطور نمیکرد اون روح لطیف شاعرانه بتونه نقش یه مأمور و ابزار سیاسی رو داشته باشه! یعنی هنوز هم نصفه نیمه باورم نمیشه! اون کتاب و نویسنده ش رو دوست داشتم، خیلی هم زیاد! دارم کم کم متقاعد میشم دایی جان ناپلئون بیچاره پر بیراه نمیگفت!

    [پاسخ]

  2. مهتاب می‌گوید:

    چه مدرکی دال بر جاسوس بودن خانم بل دارید؟

    [پاسخ]

    علی اشرف فتحی پاسخ در تاريخ آبان ۲ام, ۱۳۹۱ ۸:۵۶ ق.ظ:

    به لینک‌های مطلب مراجعه کنید

    [پاسخ]

  3. سید می‌گوید:

    سلام.سالها قبل کتابی ترجمه شده به زبان عربی خواندم به نام خاطرات “میس بیل”. که البته یکی از همین تصاویر میس بیل بر روی جلد آن بود. از نکات جالب کتاب این بود که این خانم در راستای منافع دولت بهیه انگلیس، چند صباحی را به ازدواج عبدالعزیز بن سعود (موسس سلسله سعودی) که در آن زمان در کویت مقیم بود در می آید. بدیهی است که این ازدواج بین یک فرد بیابانگرد و یک خانم زیبای انگلیسی، جه مشکلاتی برای این خانم پدید آورده بود به طوری این خانم مجبور بوده هر روز “چندین بار ” در خدمت جناب عبدالعزیز باشد . و به ناچار مدتی بعد این خانم از این ازدواج می گریزد، و به سمت ایران می آید و جناب عبدالعزیز را به فراق خود مبتلا می سازد

    [پاسخ]

  4. ... می‌گوید:

    تبریک می گم. شهر قانون رو.

    [پاسخ]

  5. شایان می‌گوید:

    غربی های فمینیست عادت دارند که نقش زن ها را خیلی بزرگنمایی کنند و احتمالا شما تحت تأثیر آن ها ایشون را حتی بالاتر از لورنس برده اید. من هیچ تخصصی در تاریخ ندارم ولی فکر می کنم انگلستان حضور سیاسی نظامی مشهودی در عربستان نداشته و لورنس یک تنه همه کارها را پیش برده ولی در مورد عراق سراسر آن مدت ها توسط واحدهای نظامی و سیاسی و مستشرقین انگلستان زیر ذره بین و مطالعه بوده و ایشان یک مهره از هزاران مهره انگلیسی در عراق بوده.

    [پاسخ]

  6. ممنون جناب فتحی، استفاده کردیم

    [پاسخ]

  7. نوا می‌گوید:

    خوشحالم که دوباره می نویسید

    [پاسخ]

  8. آسو می‌گوید:

    سلام
    بابام میگه قدیما سر محلشون خونه مستشارای انگلیسی بود(تو کرمانشاه مستشار نفتی و نظامی بودن بیشتر) در اطراف محل منطقه ای بوده که زمین متروکه بوده بابام گفت وقتی من بچه بودم یه دیوونه ای بود تو این متروکه سگهای ولگرد رو دور خودش جمع کرده بود بعد ۱۰ سال حضور این دیوونه ناگهان ناپدید شد و همزمان تمام نقشه های نفتیه منطقه غرب ایران ناپدید شد جناب دیووانه جاسوسه سازمان اطلاعات شوروی بود وقتی یه دیوونه ژنده پوش جاسوس روس باشه این خانوم هم میتونه جاسوس انگلیس باشه
    سلام برادر آیت الله شدی یا دکتر بالاخره
    البته مطمئنم هنوز پدر بچه ها نشدی که اگر شده بودی وبلاگت تعطیل بود
    پسر عمو جان با شما هم هستم

    [پاسخ]

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *