زمینه‌ها و ماهیت یک کتاب جنجالی

سید مرتضی ابطحی: حدود نیم قرن پیش در حوزه علمیه قم، بحث‌ برانگیزترین کتاب‌ اعتقادی-تاریخی منتشر شد؛ کتابی که هنوز هم محل بحث و بررسی صاحب نظران است: «شهید جاوید». این کتاب که با ضمائم آن در حدود ۵۳۰ صفحه منتشر شده است، قرائت رایج از بخشی از تاریخ تشیع یعنی قیام امام حسین(ع) را به چالش می‌کشاند. روایتی معروف از حادثه کربلا آن است که امام حسین(ع) برای شهادت به سمت کربلا رفت اما روایت شهید جاوید هدف اصلی امام(ع) را تشکیل حکومت اسلامی می‌داند و معتقد است شهادت اگر چه برای امام(ع) مطلوب بود اما امام حسین(ع) «برای کشته شدن هیچ‌گونه فعالیتی نکرد، بلکه این عمال حکومت ضدّ اسلام بودند که فرزند پیغمبر را کشتند و چنین خسارت بزرگی را بر جهان اسلام وارد ساختند.»

 روایت این کتاب از جهت ساختار روایت شهید جاوید با ساختار رایج روایت حادثه کربلا دارد. محور اصلی در نوع روایت‌ها، روایت احساسی و عاطفی از واقعه عاشور است در حالی که شهید جاوید بحثی کاملا علمی را مطرح می‌کند. نویسنده شهید جاوید روایات چالش برانگیز بحث را بر اساس متدهای پذیرفته شده اجتهادی به بوته نقد می‌کشاند. این کتاب شامل پنج بخش اصلی می‌باشد: علل قیام؛ ماهیّت قیام؛ مراحل قیام؛ هدف قیام و نتایج و آثار قیام.

صالحی در اثر خویش بر متون تاریخی تکیه دارد. وی البته روایت‌های محوری بحث را از لحاظ رجال حدیث بررسی می‌کند. وی تأکید می‌کند «طبق روایات قطعی رسول خدا(ص) قبلا شهادت حضرت سیدالشهدا(ع) را پیشگویی فرموده بود و خود امام حسین(ع) از همان زمان کودکی می‌دانست سرانجام شهید خواهد شد. این مطلب از مسلمات است. ولی آیا زمان شهادت آن حضرت هم به طور دقیق معلوم بود یا نه؟»(شهید جاوید/ مقدمه/ ص ۹) او در مقدمه ضمن برشمردن ۵ نظریه رایج درباره ماهیت قیام امام حسین(ع)، نظریه‌ای از شیخ مفید، سید مرتضی و شیخ طوسی را متذکر می‌شود که طبق آن امام(ع) علم به جزییات محل و زمان شهادت نداشتند. صالحی نتیجه بررسی‌های تاریخی خود را به طور خلاصه بدین شرح می‌گوید: «از مجموع بررسی‌هایی که در این کتاب شده این نتیجه به دست می‌آید که حرکت سید الشهدا سلام الله علیه علاوه بر جنبه الهی و آسمانی که دارد از نظر سنت‌های عقل و قوانین اجتماعی نیز حرکتی عاقلانه و ضروری و غیر قابل اجتناب بوده و اگر از جنبه امامت آن حضرت هم صرف نظر شود، نهضت وی از دیدگاه یک سیاست‌مدار ورزیده و بافراست نیز خردمندانه ترین و واقع‌بینانه‌ترین نهضت به شمار می‌رود. و نیز اصول کلی این جنبش مثل قواعد ریاضی برای همیشه تازه و زنده و قابل پیروی است.»(شهید جاوید/ مقدمه/ ص ۱۴)

صالحی ۴ مرحله برای قیام امام(ع) قائل می‌شود: ۱٫ از وقتی که آن حضرت از مدینه به مکه هجرت فرمود تا وقتی به تصمیم ماندن در مکه باقی بود. ۲٫ از وقتی که تصمیم گرفت به کوفه برود تا وقتی با حر بن یزید ریاحی برخورد کرد.  ۳٫ از برخورد با حرّ تا شروع جنگ ۴٫ مرحله جنگ.» و معتقد است که امام(ع) در تمام این مراحل بر اساس اطلاعات ظاهری تصمیم گرفت. صالحی برای پر کردن پازل حرکت امام(ع) هدف ایشان از حرکتشان را ایجاد حکومت اسلامی می‌داند. همین نکته در فضای اختناق شاهنشاهی آن زمان موجب شد تا انقلابیون توجه بیشتری به این کتاب نشان دهند.

می‌توان گفت «شهید جاوید از نخستین و گسترده‌ترین و اثرگذارترین تلاش‌های تحلیلی در این باب بوده که به اوضاع و احوال اجتماعی مقارن قیام و به ویژه تحولات کوفه و نقش آن، در پیروزی یا شکست قیام توجه ویژه‌ای مبتنی بر منابع اصیل تاریخی نشان داده است.» (روی‌کرد جامعه‌شناسانه، نگاهی نوپدید در عاشورا پژوهی/ حسین علیزاده/ اندیشه حوزه/ شماره ۳۹/ سال۱۳۸۲)

مکتب بروجردی و شهید جاوید

آیت الله صالحی خود را در شکل گیری ایده اولیه این کتاب مدیون استادش مرحوم آیت‌الله العظمی بروجردی می‌داند و می‌گوید: «مرحوم آیت الله بروجردی در حوزه قم یک روح تحقیق دمید و چون من مجذوب ایشان بودم این مطلب در روح من اثر زیاد گذاشت که در هر مسئله ای تحقیق جدیدی بکنم. استاد هرچه گفت، گفت. برای خودش گفت، نظر خودش بود، این را آقای بروجردی برای ما کاملاً جا انداخت لذا این روحیه در من کاملاً جا گرفت که هر مسئله ای را باید از نو فکر کرده و بعد از فکر فهمید که فلان آقا این مسئله را که گفته، آیا درست گفته یا درست نگفته؟ بالاخره، در هر مسئله جدیدی ما باید فکر جدید بکنیم و خودمان فکر کنیم. من درباره همه مسائل، نه منحصراً در قضیه امام حسین(ع) در هر بحثی، فقهی، اصولی، تفسیری، رجالی، تاریخی، فرق نمی کند من این روحیه را اعمال می کردم.  یک روز دعوت شدم برای سخنرانی در انجمن مهندسین تهران. قرار بود در جلسه انجمن مهندسین تهران در ایام عاشورا پیرامون نهضت امام حسین صحبت کنم. طبیعی است در یک چنین جلسه ای تحصیلکرده های دانشگاه، روشنفکرها و اساتید حضور دارند. باید مطالبی ارائه شود که مورد قبول واقع شود و تکرار مکررات نباشد.  برای این جلسه، خودم تحقیق جدیدی کردم. تمام منابع را باید زیرورو کنم، از قدیم وجدید و مقایسه کنم و ببینم علمای ما از قدیم چه گفته اند و علمای جدید ما چه گفته اند و روایات در این باب چیست و حق در مسئله کدام است. بنای شهید جاوید شد.»

ناقدان شهید جاوید

اما به هر حال بخش مهمی از شهرت این اثر مدیون استقامتی است که نویسنده‌ آن در دفاع از نظریات خود نشان داد. شیخ نعمت الله صالحی نجف‌آبادی در بخشی از خاطرات خود می‌گوید: «یک روز آقای عبایی خراسانی و آقای غروی که مدتی با آقای مهدوی کنی در کمیته انقلاب اسلمی همکاری می‌کرد در قم به منزل ما آمدند.

آقای غروی نوشته‌ای را به اینجانب داد و گفت ما از طرف فلان بیت آمده‌ایم و آقا فرموده‌اند نویسنده شهید جاوید این نوشته را امضا کند تا منتشر کنیم و کتاب نامبرده مردود اعلام ‌شود و دیگر چاپ نشود و غائله خاتمه یابد و نیز فرمودند: من همه خسارت‌هایی را که از این راه به ایشان وارد می‌شود جبران می‌کنم. من آن نوشته را که از زبان اینجانب نوشته بودند تا آن را امضا کنم خواندم. خلاصه آن چنین بود: من اقرار می‌کنم که آنچه در کتاب شهید جاوید نوشته‌ام باطل است و بدین وسیله اعلام می‌نمایم نظری که درباره قیام امام حسین(ع) در کتاب نامبرده داده‌ام اشتباه بوده است. همین که این نوشته را خواندم گویی آتش گرفتم و بی‌اختیار به یاد گالیله افتادم که ارباب کلیسا زیر برق سرنیزه او را از تحقیقی که درباره حرکت زمین کرده بود توبه دادم. با خود فکر کردم خدایا مگر ما در قرون وسطی زندگی می‌کنیم که می‌خواهند یک نویسنده را از تحقیقی که کرده است توبه دهند؟!» صالحی نجف‌آبادی نظیر همین داستان را از سوی دوست نزدیکش آیت الله ابراهیم امینی نقل می‌کند که وی از طرف خودش از صالحی خواسته است نظریه‌اش را پس بگیرد.

اما ورای این روحیه صالحی، مشی تحقیقی این اثر نیز نقش مهمی در بقای آن داشته است. در ابتدای این کتاب بعضی از نامه‌هایی که برای تشکر به مؤلف ارسال شده است. بزرگانی همچون آیت الله حاج سید ابوالفضل زنجانی آیت‌الله حاج شیخ محمد شریعت اصفهانی، علامه جعفری و مرحوم آیت‌الله العظمی منتظری. همین مشی بود که باعث شد نقدها متعددی بر این نظریه به صورت کتاب منتشر شود. مجموعه‌ای از این نقدها آنگونه که حجهالاسلام رسول جعفریان در کتاب «جریان‌ها و سازمان‌های مذهبی سیاسی ایران در فاصله سال‌های ۱۳۲۰ – ۱۳۵۷» را گردآوری کرده است به شرح زیر می‌باشد:

  1. آیه‌ الله رفیعی قزوینی در یک متن دو صفحه‌ای‌
  2. علامه طباطبائی در رساله بحثی کوتاه در باره علم امام‌
  3. آیت‌الله فاضل و مرحوم اشراقی در کتاب‌ پاسداران وحی‌
  4. سید احمد فهری زنجانی در کتاب سالار شهیدان‌
  5. آقای سید محمد مهدی ‌مرتضوی در کتاب یک تحقیق عمیق‌تر در موضوع قیام امام حسین (ع‌)
  6. رضا استادی در کتاب بررسی‌ قسمتی از کتاب شهید جاوید (و شرح مفصّل دیدگاه‌های ایشان و دیگران را در کتابی که اخیرا با نام ‌سرگذشت کتاب شهید جاوید نوشته‌اند، ملاحظه فرمایید).
  7. آیت‌الله صافی گلپایگانی درکتاب شهید آگاه‌. (کتاب اخیر مفصّل‌ترین و عالمانه‌ترین نقدی است که بر شهید جاوید نوشته شده وبه همین دلیل مؤلف شهید جاوید پاسخ نقد وی را در این اواخر، ضمیمه چاپ‌های بعدی شهیدجاوید کرد.)

وی همچنین بعضی دیگر از ردیه‌ها را به نقل از آیت الله رضا استادی به شرح زیر نقل می‌کند:

  1. پرتوحقیقت‌، سید محمد نوری موسوی‌ (اصفهان ـ حسینیه عماد زاده ـ در ۴۸ صفحه‌)
  2. جزوه آیت‌الله‌حاج شیخ محمد کرمی (ضمیمه جزء دوم شرح نهج البلاغه وی‌)
  3. حسین و پذیرش دعوت‌، محمدتقی صدیقین اصفهانی (انتشار در سال ۱۳۵۱)
  4. یک بررسی مختصر پیرامون قیام مقدس شهید جاویدحسین بن علی (ع‌) (از سه نفر از فضلای حوزه قم‌: محمد حسین اشعری‌، حسین کریمی‌، سیدحسن آل طه‌)
  5. راه سوم‌، شیخ علی کاظمی‌ (قم‌، ۱۳۹۱، در ۱۲۸ صفحه‌)
  6. مقصد الحسین‌، میرزاابوالفضل زاهدی قمی‌ (قم‌، ۱۳۵۰، ۵۶ ص‌)
  7. افسانه کتاب‌ (نقد شهید جاوید)، عطائی‌خراسانی‌ (بخشی از کتاب ۴۴۰ صفحه‌ای او)
  8. دفاع از حسین‌ ، محمدعلی انصاری (قم‌، ۶۳۰ ص‌.)
  9. جواب او از کتاب او! (عبدالصاحب محمد مهدی مرتضوی لنگرودی (۲۸۸ ص‌)
  10. کتاب هفت ساله‌چرا صدا درآورد (شیخ علی پناه اشتهاردی (۴۴۰ ص‌)
  11. سالار شهیدان حسین بن علی‌، سید احمدفهری‌، (۴۰۲ ص‌)
  12. پاسداران وحی‌، شهاب الدین اشراقی و محمد فاضل لنکرانی‌ (۴۵۶ ص‌)
  13. شهید آگاه‌، صافی گلپایگانی‌ (قم‌، ۱۳۹۳ ق‌(((()) ))(()((())(

 

——
در همین باره:

مسأله شهید جاوید

این نوشته در تاریخ, حوزه, دین ارسال و , , , , , , , برچسب شده است. افزودن پیوند یکتا به علاقه‌مندی‌ها.

3 پاسخ به زمینه‌ها و ماهیت یک کتاب جنجالی

  1. بازتاب: مسأله شهید جاوید « تورجان

  2. محسن کمالیان می‌گوید:

    چرا از نقدهای صریح و مستقیم شهید مطهری بر این کتاب یاد نشده است؟ … مایلم یادآور شوم که آیات بزرگوار شهید بهشتی و امام موسی صدر و سید رضا صدر نیز در آثار خود بدون اینکه نامی از کتاب «شهید جاوید» ببرند، استنباط مرحوم صالحی نجف آبادی از هدف امام حسین (ع) در قیام عاشورا را به صراحت رد کرده اند …

    [پاسخ]

    سید مرتضی ابطحی پاسخ در تاريخ آذر ۹ام, ۱۳۹۱ ۴:۰۷ ب.ظ:

    ممنون از تذکری که دادید
    هم درباره شهید مطهری و هم درباره عزیزان دیگه(اینو نمی‌دونستم که این بزرگان هم نقد دارند. که احتمالا باید نقد روشی هم باشه)

    [پاسخ]

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *