گزارشی از نگاه فقها به مسأله «اخذ اجرت برای تجهیز اموات»

غسل جنازه غلامرضا تختی در غسالخانه قبرستان ابن‌بابویه تهران، ۱۷ دی ۱۳۴۶

آیین‌های مربوط به مردگان در هر دین و فرهنگی می‌تواند گویای جهان‌بینی و نوع نگاه آن دین و فرهنگ به انسان و سرنوشت او باشد. در دین اسلام نیز مثل دیگر ادیان الهی، تمام سعی شارع و قانونگذار بر این بوده که در عین حفظ کرامت انسانی اموات، زندگان و آشنایان فرد متوفی نسبت به حفظ کرامت انسانی هم‌کیشان خود مراقب بوده و در عین حال، در خلال این آیین به حاضرین در مراسم‌ها نیز نسبت به خدامحور بودن خلقت و حقانیت روز حساب تذکرات مکرر داده شود.

باور همه مراجع کنونی این است که انجام مراسم مذهبی بر مردگان مسلمان (غسل و کفن و نماز و دفن شرعی) بر همه مسلمانان واجب کفایی است. (۱) همین وجوب سبب شده که درباره مزدی که برخی برای انجام این مراسم‌ها دریافت می‌کنند، بحث‌های فراوانی در کتب فقهی رخ دهد. در این نوشته کوشیده‌ایم که دیدگاه‌های برخی فقهای برجسته شیعه را درباره اخذ اجرت برای تغسیل، تکفین، نماز و تدفین اموات بیان کنیم.

همان‌گونه که اشاره شد، باور کلی بر این است که چون انجام این آیین در شریعت اسلام واجب است، پس هیچ‌کس نمی‌تواند بابت انجام این کارهای واجب مزد بخواهد و بگیرد. گفته شده که هرگاه کاری بر یک فرد از نظر شرعی واجب شد، پس او قرار است بابت انجام این کار، سود معنوی خاصی ببرد. حال اگر علاوه بر این سود معنوی، خواهان دریافت سود مادی نیز شود، این اقدام او از مصادیق عنوان شرعی «اکل مال به باطل» بوده و حرام است، زیرا وی حق ندارد برای انجام وظیفه‌اش مزد بگیرد. (۲)

در بادی امر به نظر می‌رسد که در این مسأله که نباید برای انجام وظایف شرعی، مزدی مطالبه کرد هیچ فقیهی مخالفت ندارد.(۳) هرچند برخی فقها مانند شیخ انصاری (۴) و مرحوم آیت‌الله سید محمدکاظم یزدی (صاحب کتاب عروه‌الوثقی) در این مسأله تشکیک‌هایی کرده و گفته‌اند که وجوب یک امر، ذاتاً مقتضی عدم جواز اخذ اجرت نیست، اما صاحب عروه به این نیز تصریح کرده‌ که درباره جایز نبودن اخذ اجرت در مسأله تجهیز میت دلیل خاص وجود دارد و نمی‌توان این تشکیک را در آنجا روا دانست. (۵) پیش از صاحب عروه، شیخ انصاری (۶) و استادش شیخ محمدحسن نجفی (صاحب کتاب جواهرالکلام) (۷) نیز به همین امر اشاره کرده‌اند که مسأله حرمت مزد گرفتن در تجهیز میت (آیین‌های مذهبی ویژه مردگان) قابل تشکیک و استثنا نیست.

در میان فقهای پیشین نیز بحث درباره جواز یا حرمت مزد گرفتن در مسأله تجهیز میت به چشم می‌خورد و فقهایی چون شهید اول (۸)، محقق حلی (۹) شهید ثانی (۱۰)، محقق ثانی (۱۱)، مقدس اردبیلی (۱۲) در خلال بحث تجارت‌های نامشروع و مکاسب محرمه به حرمت مزد گرفتن برای تجهیز اموات تصریح کرده‌اند.

با این حال، همان‌گونه که گفته شد، تشکیک در حکم حرمت اخذ مزد برای انجام واجبات که شیخ انصاری و صاحب عروه درباره آن سخن گفته بودند، در میان فقهای معاصر حامیان صریح‌تری یافته و از جمله آیت‌الله سید ابوالقاسم خویی تشکیک‌های بیشتری در حکم به حرمت روا داشته‌اند. (۱۳)

در عین حال، برای مشروعیت‌بخشی به مزدی که افراد در قبال «تجهیز اموات» می‌گیرند، در برخی کتب فقهی راه‌حلی پیشنهاد شده که در فتاوای برخی فقهای معاصر (۱۴) نیز پذیرفته شده است و آن اینکه این مزد را در قبال کارهای مستحب و اضافی که در حال غسل و تکفین و تدفین انجام می‌دهند دریافت کنند. (۱۵)

بحث دیگری که از زیرشاخه‌های مباحث فوق است، صحت یا بطلان غسلی است که در قبال انجام آن مزد دریافت شده است. فقهای معاصر درباره این مسأله نیز به دو دسته تقسیم شده‌اند و گروهی بر این عقیده‌اند که اگر او در عین دریافت مزد، قصد قربت نیز داشته باشد و در واقع، انگیزه او برای غسل، قصد قربت بوده و انگیزه او برای غسل به قصد قربت نیز دریافت پول باشد، غسل صحیح است، هرچند دریافت غسل حرام باشد. (۱۶)

گذشته از این تفاصیل، به نظر می‌رسد که اقتضائات زندگی مدرن و تقسیم کارهایی که در دهه‌های اخیر به صورت سازمان‌یافته برای کنترل بهداشتی و نظم یافتن به این‌گونه مسائل ضرورت یافته است، در موضوع فتاوای فوق طبعا لحاظ نشده است. از همین رو برای جلوگیری از پیش‌آمد مشکل شرعی در مزد کارگرانی غسال‌خانه‌ها از راه‌حل‌هایی که بیان شد، بهره گرفته شده است.

پاورقی‌ها:

۱-      توضیح‌المسائل مراجع، چاپ تابستان ۱۳۷۸، ج ۱، ص ۳۳۲

۲-      موسوعه الفقه الإسلامی طبقاً لمذهب اهل البیت علیهم‌السلام، چاپ ۱۴۲۳، ج۴، ص ۲۸۹. البته غالباً میان واجبات تعبدی که قصد قربت در آنها موضوعیت دارد و واجبات توصلی که نیاز به قصد قربت ندارند، تفکیک قائل شده و در واجبات توصلی گفته‌اند که اجرت گرفتن خللی به انجام وظیفه نمی‌زند. (بنگرید به: المکاسب، شیخ مرتضی انصاری، ج ۲، ص ۱۳۳ و ۱۳۶. نیز: مصباح الفقاهه، ج ۱، ص ۷۰۵ . برخی فقهای معاصر نیز این حرمت را منحصر در واجبات عینی تعبدی کرده‌اند. (بنگرید به: جامع المدارک، سید احمد خوانساری، ج۳، ص ۳۹)

۳-      المکاسب، شیخ مرتضی انصاری، ج۲، ص ۱۲۵

۴-      همان، صص ۱۳۱ و ۱۳۴

۵-      حاشیه المکاسب، سید محمدکاظم یزدی، ج۱، ص ۲۴

۶-      پاورقی شماره ۳

۷-      جواهر الکلام، شیخ محمد حسن نجفی، ج ۲۲، ص ۱۱۸

۸-      اللمعه الدمشقیه، شهید اول، ص ۹۲

۹-      شرایع الاسلام، محقق حلی، ج ۲، ص ۲۶۴

۱۰-   مسالک الافهام، شهید ثانی، ج۳، ص ۱۳۰

۱۱-   مجمع الفائده و البرهان، مقدس اردبیلی، ج ۸، ص ۸۹

۱۲-   جامع المقاصد، محقق کرکی، ج ۴، ص ۳۵

۱۳-   مصباح الفقاهه، تقریرات درس فقه آیت‌الله خویی، محمدعلی توحیدی، ج۱، صص ۷۰۵، ۷۰۸ و ۷۱۸

۱۴-   تحریر الوسیله، امام خمینی، ج۱، ص ۷۱. همچنین به عنوان نمونه باید به پاسخ مرحوم آیت‌الله بهجت به پرسش ۱۲۴۲ رساله استفتائات ایشان اشاره کرد.

۱۵-   جامع المقاصد، محقق کرکی، ج۴، ص ۳۵

۱۶-   به حواشی فقها ذیل صفحه ۵۶ از جلد دوم عروه الوثقی مراجعه شود.

این نوشته در روز ۱۳ دی ۱۳۹۱ در شماره ۲۵۸۴ روزنامه اعتماد منتشر شده است.

درباره علی اشرف فتحی

21 تیر 1360 در زنجان زاده شدم. 17 شهریور سال بعد پدرم در کردستان شهید شد. 18 ساله بودم که پس از پایان مقطع پیش دانشگاهی به حوزه علمیه قم آمدم و اکنون در مقطع درس خارج مشغول به تحصیلم. تا خدا چه خواهد ...
این نوشته در اجتماع, دین ارسال و , , برچسب شده است. افزودن پیوند یکتا به علاقه‌مندی‌ها.

6 پاسخ به گزارشی از نگاه فقها به مسأله «اخذ اجرت برای تجهیز اموات»

  1. صوفی می‌گوید:

    یعنی آیت الله خویی در حکم حرمت اجرت در تعلیم و انجام دیگر واجبات ( مثل تعلیم نماز و واجبات شرعیه، و اقامه جماعت و …) هم تشکیک روا داشته اند !؟

    [پاسخ]

    علی اشرف فتحی پاسخ در تاريخ دی ۱۷ام, ۱۳۹۱ ۱:۴۸ ب.ظ:

    در پاورقی‌ها لینک منابع رو آوردم. شاید دقیق‌تر به جواب برسید

    [پاسخ]

  2. نوا می‌گوید:

    آخه این عکس چه ربطی به مطلب داره

    [پاسخ]

    علی اشرف فتحی پاسخ در تاريخ دی ۱۸ام, ۱۳۹۱ ۱۱:۵۴ ق.ظ:

    لابد مطلب رو نخوندید. این نوشته درباره مزدی است که در غسال‌خانه‌ها و گورستان‌ها بابت غسل، تکفین و تدفین و نماز بر اموات گرفته می‌شه
    ضمنا ۱۷ دی سالمرگ تختی است

    [پاسخ]

    نوا پاسخ در تاريخ دی ۱۸ام, ۱۳۹۱ ۱۰:۱۳ ب.ظ:

    چرا اتفاقا کامل خوندم، منظورم این بود که مگه در مورد تکفین و غسل آقای تختی، موضوع مزد مطرح بوده که عکس این میت، اینجا گذاشته شده. در ضمن نمی دونستم که سالروز وفات ایشونه.

    [پاسخ]

  3. حسن خدری می‌گوید:

    سلام. از اینکه این مطلب جالب و خوبو تو سایتتون قرار دادین ممنونم. مبحث جالبی بود. در ضمن عکس و مطلب با توجه به سالگرد مرحوم تختی مرتبط بود. باتشکر

    [پاسخ]

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *