حجره شیخ در صحن وزیر

قبر شیخ فضل‌الله نوری

 

علی اشرف فتحی: امروز که از درس برمی‌گشتم، دیدم که حجره محل دفن شیخ فضل‌الله نوری را باز کرده‌اند تا زائرین حرم بتوانند بر سر قبر شیخ فاتحه بخوانند و تصاویری از شخصیت‌ها و نامه‌نگاری‌های دوره مشروطه را تماشا کنند. چند کتاب از آثار مرحوم حجه‌الاسلام علی ابوالحسنی (منذر) درباره شیخ را هم در طاقچه حجره گذاشته بودند.

 

 

 

 

 

قبر شیخ فضل‌الله نوری

این حجره که در ضلع شمال شرقی صحن اتابک حرم حضرت معصومه (سلام‌الله‌علیها) قرار دارد، فقط محل دفن شیخ نیست، بلکه قبر سکینه خانم؛ دختردایی و همسر شیخ و بیشتر فرزندان شیخ (از جمله شیخ هادی نوری، انیسه‌الشریعه مرضیه، زینت‌الشریعه، انورالزمان، احترام‌الشریعه و اقدس‌الزمان) و برخی نوه‌های شیخ را هم می‌شود در این حجره دید. شیخ چهار پسر و هشت دختر داشت و جنازه‌اش را که در خانه‌اش دفن شده بود، هجده ماه پس از اعدامش در میدان توپخانه (امام خمینی) تهران در عصر ۹ مرداد ۱۲۸۸ شمسی، بعد از نبش قبر در زمستان ۱۲۸۹ شمسی به قم منتقل کرده و در این حجره به خاک سپردند. (۱)  دو دختر شیخ (اقدس‌الزمان و احترام‌الشریعه) نیز در سال‌های ۱۳۴۸ و ۱۳۵۱ شمسی درگذشته‌اند.

قبر احترام‌الشریعه و اقدس‌الزمان؛ دختران شیخ فضل‌الله نوری در کنار قبر پدر

سنگ قبر شیخ فضل‌الله نوری

شیخ را در گوشه‌ای از صحن اصلی حرم به خاک سپرده‌اند، صحنی که به نام بانی‌اش میرزا علی اصغرخان امین‌السلطان اتابک اعظم، «صحن اتابک» نام گرفته و اکنون به صحن امام رضا (علیه‌السلام) تغییر نام یافته است. اتابک که صدراعظم سه پادشاه قاجار (ناصرالدین‌شاه، مظفرالدین‌شاه و محمد علی شاه) بود، از متنفذترین مردان ایران در دوره قاجار شمرده می‌شد که عملکرد مستبدانه وی نقش مهمی در شکل‌گیری اعتراضات مردمی در جنبش مشروطه داشت.

میرزا علی اصغر خان امین‌السلطان (اتابک اعظم). عکس از جلد اول کتاب روزشمار تاریخ ایران نوشته باقر عاقلی

اتابک که از مخالفان نامدار جنبش مشروطه بود، چهار سال پیش از آنکه ترور شود در جمادی‌الثانی ۱۳۲۱ قمری (۱۲۸۲ شمسی) طی چند نوشته با مهر و امضای علمای بزرگ نجف (آخوند خراسانی، شیخ محمدحسن ممقانی و میرزا حسین خلیلی تهرانی) به دلیل مستولی کردن اجانب و کفار بر کشور، به عنوان مرتد و کافر شناخته شده بود. (۲) هرچند کسروی و یحیی دولت‌آبادی (از مورخان مشروطه‌خواه) این نوشته‌ها را جعلی دانسته‌اند. (۳) با این حال، اتابک در دوره استبداد صغیر هنگام خروج از مجلس شورای ملی در بهارستان به دست یک جوان مشروطه‌خواه تبریزی ترور شد و جنازه‌اش را به قم منتقل کرده و در ورودی ایوان آینه به خاک سپردند. این ایوان در صحنی قرار دارد که یادگار اتابک است و در میان مردم به صحن اتابک شهرت دارد. قبر اتابک سال‌هاست که در بخش زنانه حرم قرار دارد.

قبر میرزا علی اصغر اتابک اعظم در حرم حضرت معصومه (س). عکس از اینجا

اکنون که ۱۰۵ سال از ترور اتابک و ۱۰۳ سال از اعدام شیخ به دست مشروطه‌خواهان و دفن آنها در قم می‌گذرد، هنوز هم آنها قرین یکدیگرند! آن دو که به دلیل مخالفت با مشروطه و به دست مشروطه‌خواهان جان خود را از دست دادند، در چند قدمی یکدیگر آرمیده‌اند؛ قبر شیخ در درون حجره‌ای است که در صحن اتابک قرار دارد …

حجره محل دفن شیخ فضل‌الله نوری

پاورقی‌ها:

۱-      سرّ دار، شمس‌الدین تندرکیا (نوه شیخ)، ص ۷۹

۲-      سیاست‌نامه خراسانی، محسن کدیور، صص ۱۶۲ – ۱۶۰

۳-      تاریخ مشروطه ایران، احمد کسروی، ص ۳۲٫ حیات یحیی، یحیی دولت‌آبادی، ج۱، ص ۳۲۴

درباره علی اشرف فتحی

21 تیر 1360 در زنجان زاده شدم. 17 شهریور سال بعد پدرم در کردستان شهید شد. 18 ساله بودم که پس از پایان مقطع پیش دانشگاهی به حوزه علمیه قم آمدم و اکنون در مقطع درس خارج مشغول به تحصیلم. تا خدا چه خواهد ...
این نوشته در تاریخ, حوزه ارسال و , , , , , برچسب شده است. افزودن پیوند یکتا به علاقه‌مندی‌ها.

10 پاسخ به حجره شیخ در صحن وزیر

  1. محسن می‌گوید:

    بالاخره ما نفهمیدیم کی به کیه!
    آخوند خراسانی فتوای قتل شیخ فضل الله رو میده.
    الان هر دو از طرف نظام مورد تایید هستن!
    بالاخره کی بده کی خوب؟

    [پاسخ]

    علی اشرف فتحی پاسخ در تاريخ بهمن ۲۵ام, ۱۳۹۱ ۹:۳۹ ب.ظ:

    البته آخوند فتوای قتل شیخ رو نداده هرچند شدیدا مخالفش بوده. بد یا خوب بودن افراد بستگی به نگاه و آگاهی ما داره

    [پاسخ]

  2. محسن می‌گوید:

    ممکنه بگین دقیقا چه کسی یا کسانی فتوای قتل شیخ رو دادن؟

    [پاسخ]

    علی اشرف فتحی پاسخ در تاريخ بهمن ۲۶ام, ۱۳۹۱ ۹:۴۰ ب.ظ:

    هیچ کدام از مراجع تقلید، حکم قتل شیخ رو ندادند بلکه حکم اعدام ایشون از طرف دادگاهی که فاتحان مشروطه‌خواه تهران تشکیل داده بودند صادر شد. البته قبلا نوشته‌ایم که در این دادگاه دو مجتهد به نام‌های شیخ ابراهیم زنجانی و سید محمد امامزاده (امام جمعه تهران) حضور داشتند

    [پاسخ]

  3. مقداد می‌گوید:

    احیاناً اطلاعی از موقعیت و وضعیت قبر عباس میرزا در حرم رضوی ندارید؟

    [پاسخ]

    علی اشرف فتحی پاسخ در تاريخ بهمن ۲۸ام, ۱۳۹۱ ۱۲:۱۶ ب.ظ:

    قبر ایشون در چند قدمی ضریح و البته چند متر اون طرف‌تر از محیط زیر گنبد بود و قبلا سنگ قبر ایشون روی دیوار مشرف به قبر نصب بود که چند سال پیش سنگ رو به موزه حرم منتقل کردند. اگر از خدام بپرسید حتما نشون می‌دن

    [پاسخ]

  4. محمد می‌گوید:

    با سلام . یکی از بهترین کتبی که در باره مشروطه و مرحوم آخوند خراسانی نوشته شده و در آن به بسیاری از مسائل از جمله تهمتی که به ایشان در باره حکم اعدام مرحوم شیخ فضل الله نوری می زنندجواب داده کتاب حیات سیاسی فرهنگی اجتماعی اخوند خراسانی نوشته جناب محسن دریابیگی می باشد.به همه عزیزان فارغ از هر گونه تعلق سیاسی توصیه میکنم این کتاب زیبا را بخوانند.

    [پاسخ]

  5. آگاهی می‌گوید:

    درجه شیخ فضل الله نوری از لحاظ علمی و فقهی در چه سطح و جایگاهی بوده است؟

    [پاسخ]

    علی اشرف فتحی پاسخ در تاريخ بهمن ۲۸ام, ۱۳۹۱ ۱۲:۱۵ ب.ظ:

    هیچ کدوم از آثار فقهی و اصولی ایشون منتشر نشده که بشه درباره‌ جایگاه علمی ایشون قضاوت کرد. ولی اگر طبق گزارش‌های مورخین مشروطه بخوایم قضاوت کنیم، ایشون یکی از مجتهدین درجه یک پایتخت بوده‌اند هرچند مرجع تقلید محسوب نمی‌شدند و رساله عملیه نداشتند

    [پاسخ]

    مقداد پاسخ در تاريخ بهمن ۲۸ام, ۱۳۹۱ ۱۲:۴۳ ب.ظ:

    مرحوم قزوینی در جایی زندگینامه ای از خود به جای گذاشته است، مطمئن نیستم در آغاز تصحیح تاریخ جوینی چاپ شده باشد یا در بیست مقاله یا شاید هم یکی دیگر از آثار قزوینی، و اشاره ای دارد به اینکه در جوانی به فرزندان شیخ تعلیم عربی می داده است و به این مناسبت مطلبی اضافه می کند به این مضمون که شیخ در میان علمای معاصر خود در تهران همانندی نداشته است. البته تأیید درجه علمی و فضل طبیعتاً به معنای گواهی بر تقوا یا تأیید موضع گیری سیاسی نیست.

    [پاسخ]

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *