پول توجیبی حوزوی‌ها

طلاب در حال گرفتن شهریه

سید مرتضی ابطحی: «در سال اول به من و رفیق که در خورد و خوراک یکی بودیم سخت و تلخ گذشت به حدی‌که پوست خربزه‌هایی که بیرون انداخته بودند شب ساعت چهار، آنها را مخفیانه بر می‌داشتیم و معاش می‌کردیم. و شد که سه شبانه روز به من و رفیق چیزی نرسید. ناهار روز سیّم که از درس و مباحثه فارغ شدیم و از یک دو نفر طلبه هم استقراض نمودیم، نداشتند. بنا شد که هر کس به اطاق خود برود مثل روزهای سابق و منتظر امر خدا باشد. رفیق رفت به اطاق خودش. من هم به حجره خودم دراز کشیدم، چشمم به طاقچه کتاب‌ها افتاد که ده دوازده کتاب دارم. الان که اکل میته بر ما حلال شده، فروش این کتاب‌ها که حلال‌تر است. چطور ما غفلت از فروش این کتاب‌ها نموده‌ بودیم؟!» آقا نجفی قوچانی در کتاب سیاحت شرق (ص ۱۶۸) پس از ذکر این داستان می‌گوید که کتاب را فروخت و غذا برای خود و دوستش خرید. اما استاد وی، آخوند خراسانی بیش از وی تجربه گرسنگی را داشت. آخوند درباره وضعیت خود گفته است:« تنها خوراک من فکر بود، ولی قانع نبودم. هیچ­گاه نشد که گلایه کنم. شش ساعت بیشتر نمی­خوابیدم. شب­ها بیدار بودم، با ستارگان دوست شده بودم، خواب با شکم خالی بسیار مشکل است.» بیشتر طلابی که تا چند دهه پیش وارد طلبگی می‌شدند همین وضعیت را تجربه می‌کردند اما پس از انقلاب وضعیت اقتصادی طلبه‌ها تا حدی بهبود یافت. اما به راستی طلبه‌ها از چه راهی زندگی خود را می‌گذرانند؟ آیا طلبه‌ها هم مانند آدم‌های عادی، کار یدی می‌کنند؟ و آیا همه آخوندها در مشاغل دولتی کار می‌کنند؟ آیا دین محل درآمد برای آخوندها است؟

شهریه یا ماهیانه

منبع درآمد مشترک و اصلی تمام کسانی‌که به صورت رسمی طلبه می‌‎شوند چیزی نیست جز «شهریه».شهر در عربی به معنی ماه است مانند شهر الرمضان یا شهر المحرم الحرام و شهریه به معنای ماهیانه است. اصطلاح شهریه در دنیای طلبگی معنای دیگری نیز دارد: کمک هزینه‌‌ای که هر ماه به طلاب پرداخت می‎‌شود. از آنجا که این کمک هزینه در ابتدای هر ماه عربی پرداخت می‌شود نام «شهریه» گرفته است. شهریه طلاب را مراجع تقلید به طلاب می‌پردازند و محل تأمین درآمد این پول نیز معمولا وجوهات شرعی و خصوصا خمسی است که مقلدان مراجع می‌دهند. میزان این شهریه یک طلبه بسته به دو عامل متغیر است: سطح تحصیلات و مجرد یا متأهل بودن. شهریه طلابی که ازدواج کرده‌اند نزدیک به دو برابر طلاب متأهل است. نباید فراموش کرد که میزان تورم به هیچ وجه با میزان رشد شهریه طلاب تناسب ندارد.

بودجه دولتی و استقلال حوزه

حکومت صفویه در ایران آغاز به قدرت رسیدن شیعیان در ایران محسوب می‌شود. صفویان که به دنبال اجرای احکام شیعی بودند ناچار بودند علمای بزرگی را که به پهنای گسترده فقه آشنا بودند به کشور دعوت کنند تا قانون کشور شیعی را تنظیم نمایند. پیوند روحانیون شیعه با دستگاه سیاست از آن روز در ایران پر رنگ شد. اگر چه کمک‌های دولتی در طول سده‌های بعد متوجه بعضی روحانیون سرشناس بود اما این کمک‌ها به رفع استقلال از حوزه‌های علمیه و علمای شیعه تعبیر نمی‌شد. کمک‌های اقتصادی دولتی به روحانیون تا پیش از مشروطه ادامه داشت. پس از به قدرت رسیدن رضا شاه در راستای سیاست‌های توسعه، وی سعی در محدود کردن قدرت روحانیون کرد. سیاستی که در دوره محمدرضا پهلوی نیز ادامه یافت. اما پیروزی انقلاب اسلامی و قرار گرفتن بخشی از روحانیون شیعه در رأس قدرت سیاسی کشور، وضعیت جدیدی را فرا روی حوزه‌های علمیه قرار داد. در سه دهه پس از انقلاب، به موازات حضور بیشتر روحانیون در مناسب سیاسی و اجرایی، بودجه دولتی حوزه نیز افزایش پیدا کرد. این مسأله امروز از نگاه بعضی بزرگان تهدیدی برای استقلال حوزه محسوب می‌شود البته در مقابل گروهی نیز کمک مالی دولت به حوزه را وظیفه دولت می‌دانند. ورای بحث خود حوزه، کمک دولت به مناصبی که روحانیون عهده‌دار انجام آن هستند نیز بحث برانگیز است. حجهالاسلام مروی معاون ارتباطات دفتر رهبری معتقد است: «اشکال ما در عرصه تبلیغ این است که بعد از انقلاب تبلیغات دینی را از مردم جدا و به بودجه‌های دولتی متصل کردیم؛ یعنی نحوه اداره مسجد، روحانیون و ساخت خانه عالم از بودجه دولتی انجام می‌شود.»

یک جدال قدیمی

بحث بر سر اینکه آیا طلبه باید شغل دیگری داشته باشد یا نه؟ از بحث‌های داغ مربوط به زندگی اقتصادی طلبه‌ها است. گروهی استفاده از شهریه را موجب تنبلی بعضی طلاب می‌دانند و معتقدند این کار به ضرر روحانیت و به نوعی کاسبی کردن از راه دین محسوب می‌شود. در مقابل گروه دیگر معتقدند اگر طلبه کاری جز کار علمی و تبلیغی خود انجام دهد از وظیفه اصلی خودش باز می‌ماند و اساسا برای رسیدن یک دانش‌جو به درجه بالای علمی و صاحب نظر شدن، چاره‌ای جز حمایت مالی نسبی نیست. به هر حال بیشتر طلبه‌های قم از کار کردن ابایی ندارند. البته بعضی تنها کارهای علمی و دینی را می‌پسندند و بعضی به کارهای دولتی گرایش نشان داده‌اند و در این میان گروهی نیز کار آزاد می‌کنند. هنوز اطلاعات دقیقی درباره میزان طلاب شاغل و نوع کارشان منتشر نشده است. البته تحقیقات میدانی در این میان می‌تواند لااقل بخشی از وضعیت زندگی اقتصادی حوزه‌ها را به ما نشان دهد. «سازمان آموزشی دینی شیعه؛ پژوهشی پیمایشی درباره وضعیت حوزه‌های علمیه ایران» که در شماره پنجم فصلنامه شیعه‌شناسی منتشر شده است، نمونه‌ای از این پژوهش‌ها است. در هر حال ورای اطلاعات دقیق، هنوز هم بخش اعظم طلاب در قم تنها به تحصیل گرایش نشان می‌دهند. در این میان البته تبلیغ در ماه مبارک رمضان و ماه محرم نیز یک فرصت تبلیغی است که می‌تواند کمک هزینه‌ای برای زندگی طلاب نیز به شمار آید.

اخلاق اقتصادی

اگر چه میزان شهریه تمام نیاز اقتصادی طلاب را برطرف نمی‌کند اما باور به مسائل دینی و رعایت آمووزه‌های اخلاقی فشارهای اقتصادی را برای طلاب آسان‌تر می‌کند. استادان اخلاق که هر پنج‌شنبه در حوزه علمیه درس اخلاق می‌دهند بر اساس آموزه‌های دینی، طلاب را به قناعت در زندگی دعوت می‌کنند. همچنین تبعیت از اصل «اقتصاد» یا میانه‌روی نیز باعث می‌شود طلبه خود را با شرایط موجود وفق دهد. همچنین روایاتی که انسان را تشویق به کار و تلاش می‌کند نیز انگیزه مضاعفی برای تلاش به طلبه می‌دهد. اما در هر صورت باور به اینکه روزی هر کس نزد خدواند معلوم است و نباید غم روزی را خورد نیز آرامشی دوچندان به طلبه‌ها می‌دهد.

—–

این مقاله در شماره سوم (پاییز ۱۳۹۱) فصل‌نامه شهرقانون منتشر شده است. 

این نوشته در حوزه ارسال و برچسب شده است. افزودن پیوند یکتا به علاقه‌مندی‌ها.

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *