در حوزه چه می‌خوانند؟

سید مرتضی ابطحی: در کنار روش تدریس در یک سیستم آموزشی و استادان، کتاب‌هایی که محور تدریس هستند نیز می‌توانند ماهیت یک سیستم آموزشی را نشان دهد. برخلاف کتاب‌های دانشگاهی که معمولا در انتخاب‌شان سعی بر به روز بودن آنها است، برخی از کتب درسی حوزه قدمتی بیش از چند قرن دارند. در سیستم‌های آموزشی جدید کمتر اتفاق می‌افتد که یک کتاب تا این مدت محور کار قرار گیرد اما در حوزه‎های علمیه این مسأله دلالت بر استحکام بعد علمی کتاب دارد. البته از قدیم در حوزه فکر تغییر کتب درسی در حوزه مطرح بوده است و به طور مشخص نیز آیت‌الله خامنه‌ای در سفرهای خود به قم بدان اشاره کرده‌ و گفته‌اند: « تغییر جدّى در کتب درسى باید صورت گیرد؛ چون تحوّل از پایه باید شروع شود… در درس خارج فقه هم مباحث کاربُردى و مورد استفاده باید مطرح گردد. بعضى از مباحث- مخصوصاً در اصول و در فقه- وجود دارد که واقعاً مورد احتیاج نیست؛ ولى در اصول و فقه، این مباحث را مى‌خوانند.»( ۱۳/۹/ ۱۳۷۴) اما تا کنون بزرگان حوزه با این نظر موافقت چندانی نشان نداده‌اند و این مسأله نیز در سخنان رهبری مورد اشاره قرار گرفته است: «بنده در قم… در جلسه‏ى فضلا بحث کتاب درسى و تغییرات کتاب درسى را مطرح کردیم، بلافاصله بازخوردش به من رسید؛ مخالفت‌ها!- که البته این مخالفت‌ها از طرف من نادانسته هم نبود، می‌دانستم عده‏اى مخالف می‌کنند با این قضیه- تغییر کتاب درسى لازم است، حتماً هم باید تغییر پیدا کند؛ در این هیچ شکى نیست.» مثلا کتاب کفایهالاصول که یکی از کتب محوری در دروس سطوح بالا و درس خارج است، از کتاب‌های پیچیده‌ی حوزوی است که مسائل علم اصول فقه را به صورت موجز مطرح نموده است. اگر چه از آخوند بیش از یک قرن می‌گذرد و مجتهدین بزرگی بعد از ایشان آمده‌اند اما تا کنون کتاب آخوند محوریت خود را از دست نداده است. با این مقدمه به کتب اصلی‌ مورد توجه در حوزه می‌رویم. این کتاب‌ها به شرح ذیل می‌باشند:

دوره مقدمات:

آنگونه که استادان و بزرگان حوزه می‌گویند، این دوره زیر بنای تحصیل در علوم حوزوی است و کسی‌که در دروس این دوره خوب جدّ و جهد نورزد توان درک دروس سال‌های بعد را ندارد.

صرف و نحو:

            کتاب جامع المقدمات: این کتاب از قدیمی‌ترین کتب حوزوی محسوب می‌شود که در حقیقت دائرهالمعارفی است از مباحث مقدماتی که یک طلبه بدان نیازمند است. جامع المقدمات مجموعه‌ای است از ۱۶ کتاب در موضوعات صرف و نحو؛ منطق و اخلاق اسلامی:

شماره

نام کتاب

نویسنده

موضوع

۱

امثله

میر سید شریف جرجانی

علم صرف

۲

شرح امثله

میر سید شریف جرجانی

علم صرف

۳

صرف میر

میر سید شریف جرجانی

علم صرف

۴

صیغ مشکله

ناشناخته

علم صرف(شرح برخی صیغه های افعال عربی خلاف قاعده)

۵

تصریف

عبدالوهاب بن عمادالدین بن ابراهیم زنـجانى شافعـى

علم صرف

۶

شرح تصریف

مسعودبن عمرقاضی تفتازانی

علم صرف

۷

العوامل فی النحو

عبدالقاهر جرجانی

علم نحو

۸

شرح العوامل فی النحو

ملانظرعلی گیلانی

علم نحو

۹

آداب المتعلمین

منسوب به خواجه نصیرالدین طوسی

علم اخلاق

    ۱۰

عوامل الجرجانی

عبدالقاهر جرجانی

علم نحو

۱۱

عوامل منظومه

کمال الدین بن حسام

علم نحو

۱۲

عوامل ملا محسن

ملامحسن فیض

علم نحو

۱۳

الکبری فی المنطق

میرسیدشریف جرجانی

علم منطق

۱۴

الهدایه فی النحو

زبیر بصری

علم نحو

۱۵

شرح الانموذج

جمال الدین محمدبن عبدالغنی اردبیلی

علم نحو

۱۶

الصمدیه

“شیخ بهائی”. وی این کتاب را برای برادرش عبدالصمد نوشته و از همین رو به این نام گذاشته است.

علم نحو

در گذشته تمام این کتاب‌ها یا بخش زیادی از آن در حوزه تدریس و مباحثه می‌شد اما در حال حاضر از مجموعه فوق تنها دو کتاب هدایه و صمدیه در علم نحو در سال‌ اول به طلاب جوان آموزش داده می‎‌شوند و کتاب «صرف ساده» نوشته سید محمدرضا طباطبایی نیز در علم صرف محور دروس است. شرح الفیه ابن مالک از سیوطی نیز در سال دوم به طلاب آموزش داده می‌شود. مغنی الادیب نیز کتاب دیگری ادبی است که در سال سوم محور آموزش است.

فقه و اصول فقه:

در زمینه احکام شرعی علاوه بر کتب فارسی، محور اصلی کتاب شرح لمعه از شهید ثانی است. این کتاب به زبان عربی نگاشته شده و یک دوره کامل فقه اسلامی را شامل می‌شود.  کتاب اصلی در زمینه اصول فقه کتاب «اصول فقه» مرحوم علامه مظفر است. این کتاب در دو جلد مجموعه‌ای از مسائل علم اصول را به صورت دسته بندی و به زبان عربی مطرح نموده است.

دروس جنبی:

کتاب «المنطق» مرحوم علامه مظفر در علم منطق و «جواهر البلاغه» از احمد هاشمی هر دو به زبان عربی هستند و اولی علم منطق و دومی علم بلاغت را توضیح و تفصیل می‌دهند. البته دروس دیگری همچون عقاید، تفسیر، نهج البلاغه و تاریخ نیز محور درس دوره مقدمات هستند.

سطح ۲و ۳:

در این دو سطح محور دروس فقه کتاب «مکاسب» مرحوم شیخ انصاری است. این کتاب به زبان عربی است و مسائل فقهی کتاب مکاسب را به صورت نیمه استدلالی مطرح نموده است. مکاسب در طول ۴ سال به طلاب آموزش داده می‌شود.

در زمینه اصول فقه نیز محور ابتدا کتاب «فرائد الاصول» مرحوم شیخ انصاری است که دو سال تدریس آن به درازا می‌کشد و سال نهم و دهم محور دروس کتاب «کفایهالاصول» مرحوم آخوند خراسانی است.

در طول این دو سطح کتاب‌های «بدایه الحکمه» و «نهایه الحکمه» از مرحوم علامه طباطبایی در زمینه فلسفه اسلامی نیز آموزش داده می‌شوند. البته در این دوره نیز دروس تفسیر، عقاید و… نیز مورد توجه هستند.

——

این مقاله در شماره سوم (پاییز ۱۳۹۱) فصل‌نامه شهرقانون منتشر شده است. 

این نوشته در حوزه ارسال شده است. افزودن پیوند یکتا به علاقه‌مندی‌ها.

2 پاسخ به در حوزه چه می‌خوانند؟

  1. godlesss می‌گوید:

    دروس عقاید نداندر ؟ مثلا کتاب الافین علامه حلی یا الشافی و.الاقصتاد و../؟

    [پاسخ]

    سید مرتضی ابطحی پاسخ در تاريخ خرداد ۱۵ام, ۱۳۹۲ ۱۰:۳۰ ق.ظ:

    بله. دروس عقاید هست. دو جلد کتاب اعتقادات از آقای خرازی و کتاب شیعه در اسلام. البته باید این رو هم اضافه کنم که درس عقاید جزو درس های جنبی به حساب میاد نه درس اصلی

    [پاسخ]

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *