مجتهد محلی و دغدغه‏های فرا ملّی

نگاهی کوتاه به زندگی و فعالیت‌های مرحوم آیت‌الله‌العظمی سید عزالدین حسینی زنجانی

علی‌اشرف فتحی: پنج سال پیش بود که نخستین نوشته درباره مرحوم آیت‌الله‌العظمی سید محمد عزالدین حسینی زنجانی را با عنوان « فقیه تبعیدی و فیلسوف شهر فلسفه‏ستیزان» نوشتم. تا آن زمان مطلب قابل توجهی درباره ایشان در اینترنت منتشر نشده بود. اکنون که چهل روز از درگذشت این فقیه و فیلسوف بزرگ می‏گذرد، بد نیست که نکات دیگری درباره زندگی ایشان گفته شود؛ نکاتی که می‏تواند در تحلیل اتفاقات تاریخ معاصر ایران و روحانیت شیعه مفید باشد.

تشییع جنازه آیت‌الله‌العظمی حسینی زنجانی در مشهد مقدس. ماده تاریخ سال رحلت آیت‌الله عزالدین زنجانی طبق حروف ابجد:«عزت دین و جان زنجان رفت = ۱۳۹۲

مرحوم آیت‌الله عزالدین حسینی زنجانی از مجتهدینی بود که میراث‏دار عصر طلایی حوزه زنجان شمرده می‏شد. دوره‏ای که اوج آن در انقلاب مشروطیت با صف‏بندی میان موافقان و مخالفان حوزوی مشروطه در حوزه علمیه زنجان بروز یافت.

خاندان امام جمعه زنجان از اواسط عصر قاجار با حمایت یکی از فرزندان فتحعلی شاه به نام عبدالله میرزا دارا در زنجان قدرت یافته بود و مسجد جامع شهر را در اختیار داشت. جد اعلای این خاندان؛ آیت‌الله سید محمد مجتهد سردانی طارمی از کسانی بود که فتوای قتل علی محمد باب را در ابتدای سلطنت ناصرالدین شاه صادر کرد و به امیرکبیر این مشروعیت دینی را اعطا نمود تا با این فرقه نوظهور مبارزه کند.(۱) بیت امام جمعه زنجان در اتفاقات عصر مشروطه نیز در کنار مجتهد مشهور یعنی مرحوم آخوند ملاقربانعلی زنجانی (حجه‌الاسلام) ایستاد و با مشروطه مخالفت کرد.

پس از دوره مشروطه و آغاز عصر پهلوی که حوزه علمیه زنجان رو به رکود نهاد، این خاندان نیز به دلیل مخالفت با مشروطه‏خواهان و سپس مخالفت میرزا محمود زنجانی (پدر آقا عزالدین و امام جمعه زنجان در عصر رضاشاه) با تأسیس سلطنت پهلوی، از فعالیت سیاسی خود کاست. میرزا محمود زنجانی جزو پنج نفری بود که در مجلس مؤسسان و در تاریخ ۲۱ آذر ۱۳۰۴ به طرح انقراض قاجاریه و تشکیل سلسله پهلوی رأی موافق نداد. همچنین وی همان کسی است که آیت‌الله طالقانی در مقدمه کتاب تنبیه‌الامه میرزای نائینی، از وی با عنوان «حضرت آیت‌الله علامه آقای امام جمعه زنجان عافاه الله عن الأسقام» نام برده و از قول وی نقل کرده که کتاب تنبیه‌الامه از «کرامات مکتب ائمه هدی علیهم‌السلام» است. (۲)

نفرات وسط: حضرات آیات عظام سید موسی شبیری زنجانی و سید عزالدین حسینی زنجانی

سید محمدعزالدین در سال ۱۳۰۰شمسی در چنین خانواده‏ ریشه‏داری متولد شد و پدرش از همان کودکی وی را به یادگیری زبان فرانسه تشویق کرد تا ابزار مستحکمی برای آشنایی و پاسخگویی در برابر هجوم فرهنگ غرب در اختیار داشته باشد. (۳) میرزا محمود امام جمعه زنجانی که رضاشاه را به سبب  انکار ضروری دین یعنی حجاب، کافر می‌دانست (۴) تمام تلاش خود را به کار بست تا فرزندش از علوم قدیم و جدید بهره‏مند شود. به گفته مرحوم آیت‌الله سید عزالدین زنجانی، پدرش از هرکسی که با زبان فرانسه آشنا بود می‏خواست که به پسرش درس بدهد و از همین جهت بود که آقاعزالدین خود را به مزاح، «تلمیذ البشر» می‏دانست. (۵)

آقا عزالدین وقتی سال ۱۳۱۹ در سن ۱۹ سالگی وارد حوزه علمیه قم شد، به قدری با لغات و اصطلاحات مدرن مأنوس شده بود که در سخنانش ناخودآگاه از آنها استفاده می‏کرد. به گفته خودش یک بار در حضور مرحوم آیت‌الله سید کاظم شریعتمداری از کلمه «انرژی» استفاده کرده بود و با این واکنش آن مرحوم روبه‏رو شده بود که استفاده از این لغات برای یک طلبه مناسب نیست. (۶)

آیت‌الله سید عزالدین زنجانی در حوزه قم از درس خارج فقه و اصول حضرات آیات عظام حجت و بروجردی و نیز از درس فلسفه امام خمینی و علامه طباطبایی بهره برد و جزو نخستین شاگردان درس فلسفه امام و علامه بود. (۷) پس از پایان تحصیل در حوزه قم و نجف و با درگذشت پدرش در سال ۱۳۳۵ به زادگاهش بازگشت و امامت جمعه زنجان و تولیت مسجد جامع شهر را بر عهده گرفت.

 او در دوره زعامت دینی در زنجان نیز سعی کرد با روش خاص خودش به مواجهه با پدیده‏های غیردینی نوظهور برود. به گفته خودش، تأسیس کتابخانه حسینی مسجد جامع زنجان به منظور مقابله با پدیده نوظهور سینما در شهر از مصادیق این روش فرهنگی بوده است. (۸) نخستین سینما در زنجان در نزدیکی مسجد جامع ساخته شده بود.

سخنرانی آیت‌الله عزالدین زنجانی در مسجد جامع زنجان. کلامی شاعر و نوحه‌سرای مشهور زنجانی در کنار وی دیده می‌شود

پس از آغاز مبارزات سیاسی روحانیت علیه محمدرضاشاه در ابتدای دهه چهل شمسی، آقاعزالدین که جزو شاگردان خاص امام خمینی بود، وارد این مبارزات شد و زندان و تبعید از تبعات فعالیت سیاسی این مجتهد مشهور زنجانی بود. یکی از مهم‏ترین اقدامات سیاسی وی که به درخواست استاد مطهری صورت گرفت، تلاش برای جلوگیری از اعدام سعید محسن (دانشجوی زنجانی و عضو مؤسس مجاهدین خلق) بود. آقا عزالدین موفق شده بود از نفوذ خود در میان مراجع تقلید استفاده کرده و حضرات آیات عظام گلپایگانی و سید احمد خوانساری را راضی کند که وساطت کرده و مانع از اعدام این زندانی سیاسی شوند، اما رژیم به سرعت آنها را اعدام کرد و اقدام زنجانی منجر به تبعید وی به مشهد از سال ۱۳۵۱ تا ۱۳۵۷ شد. (۹) زنجانی تا سال ۵۷ مجبور به اقامت اجباری در مشهد شد و یکی از نتایج فعالیت وی در حوزه مشهد، انتشار رساله عملیه در سال ۱۳۵۴ بود. بدین ترتیب وی از ۵۴ سالگی به عنوان یکی از مراجع تقلید شیعه مطرح شد(۱۰)، هرچند دامنه نفوذ وی به عنوان مرجع تقلید عملا به زنجان و برخی مناطق آذری‌زبان محدود ماند و به عنوان یکی از مراجع تقلید محلی شناخته می‌شد. یکی از فتواهای وی که بر خلاف فتوای بسیاری از فقهای دیگر است، اعتقاد وی به جواز جهاد ابتدایی در عصر غیبت است. وی در سال ۱۳۷۲ گفته بود که در گفتگویی با آیت‏الله خامنه‏ای متوجه شده که ایشان هم چنین فتوایی دارد. (۱۱)

تعطیلی بازار تاریخی زنجان در سوگ مرجع تقلید شهر

پس از پیروزی انقلاب اسلامی وی به زادگاهش بازگشت و تا سال ۵۹ منصب امامت جمعه شهر را این بار با تأیید امام خمینی عهده‏دار شد. اما چالش با اعضای حزب جمهوری اسلامی در زنجان سبب شد که اختلافاتی میان علما و مردم شهر درباره ادامه فعالیت وی بروز کند. به گفته خودش، «برخی انقلابیون تندرو» می‌گفتند اگر عزالدین زنجانی در زنجان بماند، زنجان به کردستان دیگری تبدیل می‌شود.(۱۲) بخشی از بدنه انقلابی شهر که در سپاه و حزب جمهوری اسلامی قدرت داشتند، به این باور رسیده بودند که امام جمعه شهر به مهندس بازرگان و آیت‏الله شریعتمداری گرایش دارد و نمی‏تواند نماینده رهبر انقلاب باشد. آنها معتقد بودند که مرحوم آیت‏الله سید هاشم موسوی (امام جماعت مسجد تاریخی ولی‏عصر زنجان و برادرزاده حضرات آیات سید رضا و سید ابوالفضل زنجانی) فرد شایسته‏ای برای تصدی منصب امامت جمعه شهر است.

در این میان بخشی از جوانان انقلابی شهر به رهبری شهید مهندس ابوالفضل نوری؛ از فرماندهان بعدی سپاه زنجان (که در عملیات والفجر یک در ابندای سال ۶۲ در سن ۲۵ سالگی به شهادت رسید) دست به کار شدند و در اواخر سال ۵۹ عملیات ترور تهدیدآمیز مرحوم آیت‌الله عزالدین زنجانی را به منظور وادار کردن ایشان برای ترک شهر عملی کردند. آنها مرحوم آقا عزالدین را هنگام وضو گرفتن در حیاط منزلش به گونه‌ای به رگبار بستند که تیرها به وی اصابت نکند ولی ادامه حضور در شهر برایش دشوار شود. پس از این ترور آقا عزالدین برای همیشه از زنجان مهاجرت کرد و از سال ۱۳۶۰ تا زمان وفاتش مقیم مشهد مقدس بود. او عوامل ترور خود را عفو کرد و راضی به حبس و مجازات آنها نشد. شهر زنجان مدتی بدون امام جمعه بود و به جای نماز جمعه، نماز وحدت در شهر اقامه می‏شد.  سرانجام در سال ۱۳۶۱ امام خمینی یکی از علمای زنجانی مقیم تهران (مرحوم آیت‌الله سید اسماعیل موسوی زنجانی) را به امامت جمعه شهر برگزید، بدون آنکه یکی از طرفین دعوا در شهر را بر دیگری ترجیح دهد.

دیدار سید محمد خاتمی با مرحوم آیت‌الله حسینی زنجانی

آیت‌الله سید عزالدین زنجانی تا سال‏ها از سیاست کناره گرفت و به وظایف حوزوی خویش می‏پرداخت. در دهه پایانی عمرش موضع‏گیری‏های سیاسی محدودی داشت و در عین حال که سعی داشت با همه جناح‏های سیاسی کشور رابطه خوبی داشته باشد و در این راستا حتی با نامزد اصلی اصلاح‌طلبان در انتخابات ۸۸ دیدار کرد، اما نزدیکی بیشتری به اصولگرایان داشت و روابط حسنه خود با آیت‏الله خامنه‏ای را حفظ کرده و ارتقا داده بود.

آیت‌الله سید محمد حسینی زنجانی و برادرش در سوگ پدر

اکنون پس از درگذشت این مرجع تقلید ۹۲ ساله، فرزندش آیت‏الله سید محمد حسینی زنجانی که از ربع قرن پیش تولیت مسجد جامع زنجان را بر عهده داشته است، نقش مهم‌تری را ایفا خواهد کرد؛ نقشی که از دو قرن پیش نیاکان وی در زنجان عهده‏دار بوده‏اند. کمتر خاندانی در زنجان به اندازه خاندان حسینی ریشه‏دار و محبوب بوده است. هرچند آیت‌الله سید محمد حسینی زنجانی تنها نماینده اصلی این بیت است که منصب امامت جمعه را عهده‌دار نبوده و حتی در سال‌های اخیر  پیشنهادهای مختلف برای پذیرش این پست را رد کرده و ترجیح داده است که به مشاغل حوزوی اکتفا کند.

پاورقی‏ها:

۱-     گفتگوی آیت‌الله‌العظمی سید عزالدین زنجانی با هفته‌نامه امید زنجان، سال اول، شماره ۱۹، ۲۷ اسفند ۱۳۷۲، ص ۱۰

۲-     تنبیه‌الامه و تنزیه‌الامه، میرزا محمدحسین نائینی، با مقدمه و توضیحات سید محمود طالقانی، تهران: شرکت سهامی انتشار، ص ۱۷ مقدمه

۳-     گفتگوی آیت‌الله‌العظمی سید عزالدین زنجانی با هفته‌نامه امید زنجان، سال اول، شماره ۱۹، ۲۷ اسفند ۱۳۷۲، ص ۱۰

۴-     همان

۵-     گفتگوی آیت‏الله‏العظمی سید عزالدین زنجانی با دکتر عبدالله نصری، برنامه دیدار با فرزانگان، شبکه ۴ سیما

۶-     همان. البته آیت‌الله زنجانی در این گفتگو از مرحوم آیت‌الله شریعتمداری نام نبرد ولی با قرائنی که آورد مشخص بود که منظورش مرحوم شریعتمداری بوده است.

۷-     همان

۸-     امید زنجان، سال اول، شماره ۲۰، ۱۵ فروردین ۱۳۷۳، ص ۱۰

۹-     همان

۱۰-  امید زنجان، شماره ۲۱، اول اردیبهشت ۱۳۷۳، ص ۱۰

۱۱-  همان

۱۲-  همان

درباره علی اشرف فتحی

21 تیر 1360 در زنجان زاده شدم. 17 شهریور سال بعد پدرم در کردستان شهید شد. 18 ساله بودم که پس از پایان مقطع پیش دانشگاهی به حوزه علمیه قم آمدم و اکنون در مقطع درس خارج مشغول به تحصیلم. تا خدا چه خواهد ...
این نوشته در تاریخ, حوزه ارسال و , , , , , , برچسب شده است. افزودن پیوند یکتا به علاقه‌مندی‌ها.

1 پاسخ به مجتهد محلی و دغدغه‏های فرا ملّی

  1. حسن می‌گوید:

    به نظرم منظور ایشان از آن شخصی که بعد مرجع شد آقای گلپایگانی است نه آقای شریعتمداری.منظورم شخصی که از به کار بردن کلمات خارجی منع کرده. من این طور می دانم…

    [پاسخ]

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *