سنت مباحثه

مباحثه طلبه ها در مدرسه فیضیه
علی اشرف فتحی: مهم‌ترین ویژگی دیرینه نظام درسی حوزه‌های علمیه سنت «مباحثه» است. مباحثه همانگونه که از نامش پیداست، به معنی بحث دو یا چند نفر درباره یک موضوع است. طلبه‌ها از همان روزهای نخست ورود به حوزه یاد می‌گیرند که یک «هم مباحثه» یا «هم بحث» برای خود پیدا کنند. آنها از میان همکلاسی‌های خود فردی را برمی گزینند تا با او درباره دروس خود بحث کنند. با وجود کم‌رنگ شدن سنت مباحثه در سطوح عالی‌تر حوزه، هنوز هم طلاب مبتدی که پا به مرحله تحصلات مقدماتی می‌گذارند، از سوی مدیران و استادان حوزه تشویق می‌شوند که حتما دروس خود را مورد بحث قرار دهند و به آنها توصیه می‌شود که گروه‌های مباحثه نباید بیش از سه نفر باشد؛ به قول معروف، دو نفر کم است و سه نفر زیاد! در سال‌های نخست طلبگی، هنوز هم مباحثه از رونق نسبی خوبی برخوردار است و تاثیر مهمی در فهم دروس دارد. طلبه‌ها با بهره‌گیری از مباحثه، می‌توانند درس‌های روزانه خود را به خوبی بفهمند و به تدریج از مهارت سخنوری و قوت بیان مطلب و اقناع دیگران برخوردار شوند.
چگونه مباحثه می‌کنند؟
مباحثه از آداب و روش‌های خاصی برخوردار است که در طول سالیان دراز و تجربه‌های چند نسل حاصل شده و سینه به سینه به نسل کنونی طلبه‌ها منتقل شده است. معمولا هر طلبه‌ای هم بحث خود را از میان دوستان خود انتخاب می‌کند. طلبه‌هایی که دوستان نزدیکی در کلاس یا مدرسه خود ندارند، با دیگر همکلاسی‌ها قرار بحث می‌گذارند و همین مساله در بسیاری اوقات به یک دوستی ابدی و ریشه‌دار بدل می‌شود. البته گاهی نیز استادان یا مدیران در این مساله دخالت می‌کنند و برای طلبه‌هایی که هم مباحثه پیدا نکرده اند، دست به کار می‌شوند.
طلبه‌ها به دوگونه مباحثه می‌کنند؛ روش معمول و متداول این است که پس از تدریس هر درسی، آن را مطالعه می‌کنند و همان روز، یا قبل از جلسه بعدی آن درس با هم قرار می‌گذارند. برای آنکه مشخص شود که چه کسی باید درس را توضیح دهد، معمولا از قرعه‌کشی استفاده می‌کنند. یعنی اینکه کتاب را باز می‌کنند و عدد یکان صفحات دو طرف کتاب را با هم جمع می‌زنند و هر کسی که عدد بیشتری بیاورد، باید درس را توضیح دهد. قرعه‌کشی سبب می‌شود که همه شرکت‌کنندگان در مباحثه از آمادگی لازم برای ارائه بحث برخودار باشند. طلبه‌ای که مامور ارائه بحث می‌شود، درس آن روز را همانند یک استاد برای هم بحث خود توضیح می‌دهد و به اشکالات، ایرادها و احیانا پرسش‌های وی پاسخ می‌دهد تا مباحث مطرح شده برای همه شرکت‌کنندگان در بحث جا بیفتد و نقطه مبهمی نماند. البته اگر مشکلی باقی ماند و هیچ یک از طرفین نتوانست آن را حل کند، در جلسه بعدی از استاد درباره آن پرسش می‌شود. بدین‌ترتیب درس‌های هر روز برای طلبه‌ها جا می‌افتد و نقطه ابهامی باقی نمی‌ماند. گاهی اوقات در اینگونه بحث‌ها، یکی از افراد برای به کرسی نشاندن بحث خود تمام تلاش و سعی ممکن را مبذول می‌کند و همین تلاش، بر داغی این مباحث می‌افزاید. آیت‌الله بهشتی و آیت‌الله العظمی‌شبیری‌‌زنجانی که از شاگردان مرحوم آیت‌الله العظمی سیدمحمد داماد بوده‌اند، از مشهورترین هم بحثی‌های دهه ۳۰ شمسی محسوب می‌شوند که بحث‌های داغی داشته‌اند. آیت‌الله محمد یزدی نیز در دهه۴۰، صدایش در مباحثات حتی زائران حرم حضرت معصومه(س) را به کنجکاوی وامی‌داشت تا به تماشای بحث داغ وی بنشینند. اکنون هم زائران قم جذب مباحثات طلبه‌ها در حرم می‌شوند و حتی کنار آنها می‌نشنینند و به تماشای جدال علمی آنها می‌پردازند. طلبه‌های قدیمی‌تر هم به یاد می‌آورند که امام خمینی و آیت‌الله سیدمحمد داماد از مشهورترین هم بحثی‌های زمان خود بوده‌اند.
گونه دیگر مباحثه نیز بر اساس پیش مطالعه دروس بنا شده است. طلبه‌هایی که استعداد بیشتری دارند و حوصله و وقت آنها ایجاب می‌کند، در اینگونه بحث‌ها شرکت می‌کنند و پیش از تدریس استاد، درباره آن موضوع به گفت‌وگو می‌نشینند و خود را برای فهم عمیق‌تر، آسان‌تر و سریع‌تر آماده می‌کنند. البته گاهی نیز برخی طلبه‌ها بدون آنکه در کلاس درس استادی شرکت کنند، قرار بحث می‌گذارند و پس از مطالعه یک کتاب در منزل، آن را با هم بحثی‌های خود بررسی می‌کنند.
طلبه‌هایی که در بحث‌ها از قدرت بالای اقناع هم بحثی‌های خود برخوردارند، غالبا به سخنوران و مبلغین موفقی بدل در میان مردم می‌شوند.
مباحثه؛ پایه‌گذار رفاقت‌های قدیمی
در بسیاری از موارد، مباحثه باعث شکل‌گیری دوستی‌های ریشه‌دار، صمیمانه و درازمدت می‌شود. بسیاری از علما و مراجع که زمانی از طلبه‌های جوان زمان‌های دور بوده‌اند، هنوز هم با دوستان و هم مباحثه‌های قدیم خود معاشرت دارند. مرحوم آیت‌الله سیدمهدی روحانی و مرحوم آیت‌الله میرزا علی احمدی‌میانجی در دوره معاصر، در اینگونه دوستی‌های ریشه‌دار و بسیار صمیمانه زبانزد خاص و عام بودند. دوستی آنها تا همین چند سال پیش ضرب‌المثل بود و همگان از چندین دهه دوستی و مباحثات این دو سخن می‌گفتند. این دو روحانی فعال قم به فاصله چند ماه از یکدیگر در سال ۱۳۷۹ درگذشتند.
شاگردان شاخص علمای بزرگ و مراجع تقلید از همان دوران مباحثه با یکدیگر گعده می‌کنند، مسافرت می‌روند و بعدها که خود به درجات بالای علمی می‌رسند، باز هم مراودات خود را حفظ می‌کنند. از این رو، سنت مباحثه فقط تاثیرات علمی ندارد. شاید گاهی تاثیرات اجتماعی، سیاسی و فرهنگی این پدیده بر آثار علمی و درسی آن غلبه می‌کند.

نوشته شده در روز شنبه نوزدهم اردیبهشت ۱۳۸۸ساعت ۰:۳۶

درباره علی اشرف فتحی

21 تیر 1360 در زنجان زاده شدم. 17 شهریور سال بعد پدرم در کردستان شهید شد. 18 ساله بودم که پس از پایان مقطع پیش دانشگاهی به حوزه علمیه قم آمدم و اکنون در مقطع درس خارج مشغول به تحصیلم. تا خدا چه خواهد ...
این نوشته در حوزه ارسال و , , , , , , برچسب شده است. افزودن پیوند یکتا به علاقه‌مندی‌ها.

4 پاسخ به سنت مباحثه

  1. بازتاب: تورجان » Blog Archive » نادیده های یک کتاب

  2. بازتاب: هم حجره ای سلام « تورجان

  3. بازتاب: خارج فقه، خارج از رسانه « تورجان

  4. بازتاب: دروس خارج حوزه در رسانه‌ها | پورتال اطلاع رسانی آب حیـــات

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *