سیاست‌ورزی مجتهدانه

 

 

علی اشرف فتحی: در تاریخ معاصر روحانیت، دو برادر بودند که هم شاهزاده بودند و هم آیت‌الله‌زاده، هم مجتهد و آیت‌الله بودند و هم چهره برجسته سیاسی، هم مخالف استبداد پهلوی بودند و هم انتقادهای خود از برخی اتفاقات پس از انقلاب را علنی کردند، هم محبوب و مقبول تشکیلات مختلف مذهبی و سیاسی بودند و هم سعی کردند وجهه حوزوی خود را حفظ کرده و نقش پدرانه در مسأله تحزب داشته باشند، هم جایگاه ویژه حوزوی داشتند و هم حرف‌شان در بین سیاسیون سکولار و حتی لائیک مورد احترام و معتبر بود، هم چهره‌های مشهور و کاریزمایی بودند و هم گمنام و ناشناخته باقی مانده‌اند.

حضرات آیات سید ابوالفضل و سید رضا موسوی زنجانی از خاندانی برخاستند که هم به فتحعلی شاه قاجار نَسَب می‌بردند و هم چندین مجتهد برجسته در میان آنها وجود داشت. پدرشان از مجتهدین مشروطه‌خواه بود و پدربزرگ مادری‌شان میرزا ابوطالب از مجتهدین طیف محمدعلی شاه و همفکر شیخ فضل‌الله نوری در تهران. شخصیت سید ابوالفضل  بر اساس تعالیم میرزای نائینی شکل گرفت و شخصیت سید رضا بر اساس منش شیخ عبدالکریم حائری یزدی.

آنها به مدت نیم قرن، مهم‌ترین مجتهدان نزدیک به جریان نواندیش دینی بودند و فعالان این جریان، از حضور این دو مجتهد صاحب‌نام و محترم کسب مشروعیت می‌کردند. سید رضا بر پیکر مصدق نماز خواند و سید ابوالفضل بر پیکر طالقانی. سید رضا به جبهه ملی گرایش بیشتری داشت و سید ابوالفضل به نهضت آزادی.

اهمیت سید ابوالفضل در روش‌های تفسیری و آرای حقوق بشری او و اهمیت سید رضا در موقعیت بی‌بدیل حوزوی و سیاسی او در جامعه ایران بوده است. با این حال درباره این دو برادر، تعداد مقالات و کتاب‌هایی که منتشر شده است به عدد انگشتان دو دست نمی‌رسد. به جز آنکه هر دو برادر از خودنمایی و خودستایی پرهیز داشتند، گویا نیروهای سیاسی نیز ترجیح داده‌اند آنها را نیز همچون دیگر نیروهای حوزوی تأثیرگذار یا نبینند و یا کمتر ببینند. اگر طالقانی و امثال او نیز مورد توجه قرار داشته‌اند، نه به دلیل آرای دینی و وجهه حوزوی‌شان بلکه به دلیل موقعیت بی‌بدیل سیاسی‌شان بوده است.

هر دو برادر از نظر فقهی و اصولی در جایگاهی بوده‌اند که می‌توانستند به راحتی، جزو مراجع تقلید برجسته شیعه شوند و یا در سلک فعالان تشکیلاتی تأثیرگذار به طور مستمر در صحنه سیاسی حضور داشته باشند، اما به جز سالیان محدود، آنها ترجیح دادند گوشه‌نشین باشند و به فعالیت حوزوی و دینی اکتفا کنند. اما همان چند سال فعالیت سیاسی‌شان به قدری تأثیرگذار بود که نام‌شان در تاریخ سیاسی معاصر ایران جاودانه کرد.

کودکی هر دو برادر در جدال میان علمای مشروطه‌خواه و مشروطه‌ستیز زنجان گذشت و جوانی آنها در دوره گذار حوزه‌های قم و نجف.  به میانسالی که رسیدند، هر دو فقیهی بودند که کوله‌باری از تجربیات و دانش‌های سنتی را در کنار مشاهدات خود از جدال‌های مدرن به همراه داشتند و کوشش می‌کردند دین را از اتهاماتی که به آن زده می‌شد تبرئه کنند. یک برادر راه فرهنگی را برگزید و به نوشتن روی آورد و برادر کوچک‌تر نیز برای دفاع از حقوق مردم و آزادی آنان به فعالیت‌های سیاسی مقطعی قدم گذاشت.

نکته مهمی که درباره رفتار و کارنامه سیاسی آنها می‌توان گفت این است که هر دو برادر، سیاست‌ورزی را به عنوان یک وظیفه شرعی قلمداد می‌کرده‌اند و تحلیل رفتار و سخنان آنها تنها از این منظر قابل درک است. عنصر مصلحت‌گرایی در روحیه و رفتار آنها بسیار کمرنگ بوده و صراحت رفتاری و گفتاری قابل توجهی داشته‌اند. همین مسائل در فضای جامعه ایران چندان مأنوس و متعارف نبوده و از همین رو، به حاشیه‌نشینی و ناشناخته‌گی آنها انجامیده است.

پژوهش درباره این دو برادر به یک امر سهل و ممتنع تبدیل شده است؛ هم منابع مکتوب منتشر شده درباره آنها بسیار اندک است و هم منابع منتشر نشده به اندازه کافی و وافی در نزد اشخاص مختلف یافت می‌شود. در این فرصت اندک یک ماهه توانستیم مجموعه‌ای از گفتگوها و گزارش‌ها را درباره برادران زنجانی گرد آوریم. در اینجا لازم است از استاد معظم حضرت آیت‌الله‌العظمی شبیری زنجانی و حضرات آیات عابدی زنجانی، خاتمی زنجانی و حسینی زنجانی تشکر کنیم که وقت خویش را در اختیار ما گذاشتند و با بیانات خود به غنای این مجموعه کمک کردند. از آقای مهندس سید محمدحسین موسوی فرزند آیت‌الله حاج سید ابوالفضل زنجانی، آقای دکتر سید محسن میرزایی و آقای سید حسن موسوی (از بستگان و نزدیکان بیت موسوی زنجانی) که خاطرات، عکس‌ها و اسناد منتشر نشده‌ای را در اختیار ما گذاشتند بسیار سپاسگزاریم. بدون یاری این بزرگواران، جمع‌آوری این مجموعه مختصر، ناممکن بود. امید است که این پرونده، مقدمه‌ای باشد بر یک پژوهش گسترده و مستند درباره کارنامه سیاسی و علمی این دو مجتهد سرشناس شیعه.

متن کامل مطالب پرونده برادران زنجانی  در سرویس حوزه شماره ۳۱ مجله مهرنامه (مهر ۱۳۹۲):

بیانات اختصاصی آیت‌الله‌العظمی شبیری زنجانی درباره جایگاه علمی و حوزوی برادران زنجانی

گفتگو با آیت‌الله شیخ یحیی عابدی زنجانی

گفتگو با آیت‌الله شیخ تقی خاتمی زنجانی

گفتگو با آیت‌الله سید محمد حسینی زنجانی

گفتگو با حسین شاه‌حسینی

گفتگو با دکتر محسن میرزایی

گفتگو با سید حسن موسوی

در جستجوی عدل علوی (کارنامه حوزوی و سیاسی برادران زنجانی)

نظام فکری آیت‌الله سید ابوالفضل زنجانی

برادران زنجانی؛ فقیهان سیاست‌ورز (آرای سیاسی برادران زنجانی)

اولین مجتهد مدافع حقوق بشر (گزارش آرای حقوق بشری آیت‌الله سید ابوالفضل زنجانی)

مشکله استبداد و تفسیر سیاسی آیت‌الله سید ابوالفضل زنجانی از قرآن

درباره علی اشرف فتحی

21 تیر 1360 در زنجان زاده شدم. 17 شهریور سال بعد پدرم در کردستان شهید شد. 18 ساله بودم که پس از پایان مقطع پیش دانشگاهی به حوزه علمیه قم آمدم و اکنون در مقطع درس خارج مشغول به تحصیلم. تا خدا چه خواهد ...
این نوشته در تاریخ, حوزه, دین ارسال و , , , برچسب شده است. افزودن پیوند یکتا به علاقه‌مندی‌ها.

7 پاسخ به سیاست‌ورزی مجتهدانه

  1. طلبه امروزی می‌گوید:

    سلام
    همه مباحث مربوط به حضرات زنجانی رو خوندم … خیلی زیبا بودن

    راستی بنده شما را لینک کردم … اگه میشه شما هم بنده را لینک کنید

    [پاسخ]

  2. هادی هاشمی می‌گوید:

    خدا رحمت کند آیت الله منتظری را که فرمود “گفتم …خورده است هر کس می گوید منافقین در خانه من نفوذ دارند و آنان به من خط می دهند”(خاطرات ایشان ص ۶۷۸)

    [پاسخ]

  3. سعید سلطانپور می‌گوید:

    مقاله تحقیقی خوبی بود . روحشان شاد –

    [پاسخ]

  4. مجید می‌گوید:

    دوست داشتم شاگرد این بزرگواران باشم..اما امان از جبر روزگار

    [پاسخ]

  5. محمد حسینی می‌گوید:

    با سلام و عرض احترام
    کاش فایل پی دی اف این پرونده راه همانند پرونده مرحوم داماد قرار میدادید تا بتوانیم آین پرونده را داشته باشیم

    [پاسخ]

  6. وحید می‌گوید:

    سلام
    و با تشکر از مطالب حقیقتا مفیدتون.
    بنده علت تأیید کامنتی که توهین دلخراش مرحوم آیت الله منتظری به امام خمینی رو بی دلیل ذکر کرده نفهمیدم. واقعا اون حرف چه ربطی به این صفحه داشت؟

    [پاسخ]

  7. بازتاب: به بهانه موج‌آفرینی تازه بی‌بی‌سی | تورجان

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *