درس را به مسائل سیاسی نمی‌آمیخت

گفتگوی اختصاصی با آیت‌الله‌العظمی موسوی اردبیلی

آیت‌الله‌العظمی سید عبدالکریم موسوی اردبیلی

علی‌اشرف فتحی: آیت‌الله‌العظمی سید عبدالکریم موسوی اردبیلی که اکنون ۸۸ ساله و از مراجع تقلید حوزه علمیه قم است، جزو شاگردان برجسته مرحوم آیت‌الله‌العظمی داماد است. وی که دومین رئیس دستگاه قضایی جمهوری اسلامی و عضو شورای انقلاب اسلامی نیز بوده، از سال ۷۳ به طور کامل در قم مستقر شده و به تدریس خارج فقه و اصول و پاسخگویی به سؤالات شرعی مقلدان خود می‌پردازد. وی با وجود کهولت سن و ضعف مزاج، پاسخگوی پرسش‌های ما درباره استادش شد و به ویژگی‌های مکتب قم نیز اشاراتی داشت.

 

حضرت‌عالی چه مدت در جلسات درس مرحوم آیت‌الله داماد شرکت کردید؟

زمانش را به خاطر ندارم، ولی تا زمانی که ایشان زنده بود من به درس ایشان می‌رفتم. آنچه که یادم می‌آید، من اکثرا فقه و اصول را پیش ایشان خوانده‌ام و سپس به نجف رفتم.

تدریس ایشان چه ممیزاتی داشت؟

مشخصات درس ایشان سه چیز بود؛ یکی عمق دید ایشان بود. ما معتقد بودیم که ایشان از نظر دقت نظر از دیگران عقب نیستند بلکه جلو هستند. خیلی با دقت صحبت می‌کردند. آن وقت ما معتقد بودیم که دقت ایشان را کمتر در دیگران می‌شد دید. دقت ایشان خیلی خوب بود. ثانیاً با سیاست و امثال اینها  مخلوط نبود و فقط به درس خود می‌پرداختند و مسائل سیاسی را به درس آمیخته نمی‌کردند و کاری نداشتند که چه کسی از نظر سیاسی با چه نظری موافق یا مخالف است و فلان گروه چه می‌گوید. این‌گونه نبود. ثالثاً طلبه‌های درس ایشان یک سر و گردن از دیگران برتر بودند و نوع فضلا و تقریبا همه فضلای حوزه قم مثل آقا موسی صدر، آقای بهشتی، آقا موسی شبیری، آقای آذری قمی، آقا سید مهدی روحانی در درس ایشان شرکت می‌کردند.

آیا می‌توان از ایشان به عنوان یکی از نمادهای برجسته مکتب قم یاد کرد؟

بله ولی دیگران هم بودند، مثل آقای خمینی و آقای گلپایگانی. بنده همان زمان شنیدم که از آقای داماد پرسیده بودند که شما آقای گلپایگانی را چگونه می‌بینید؟ ایشان پاسخ داده بود که ایشان در بادی امر،  عمیق به نظر نمی‌رسد ولی وقتی وارد مسأله می‌شود، آنقدر ادامه می‌دهد و به عمق مسأله می‌پردازد که بتواند آن را حل کند. این را من همان زمان با یکی دو واسطه از آقای داماد شنیدم.

شما اساسا تفاوت بین مکتب قم و مکتب نجف را قبول دارید؟

تفاوت اصلی قم و نجف نه به آقای داماد که به آقای بروجردی مربوط می‌شود. آقای بروجردی (رحمه‌الله‌علیه) روشی در درس‌ داشت که قم را متحول کرد. قبل از ایشان، در قم مرسوم بود که می‌گفتند لولا النص و الإجماع، علی‌القاعده باید این‌گونه شود. این در قم مشهور بود و در همه درس‌ها از جمله درس آقای سید محمد تقی خوانساری این را می‌شد دید. آقای بروجردی آمد و این را به هم زد. آقای بروجردی به روایات و رجال اهمیت داد و پس از آن بود که قم به مسائل یک‌ جور نگاه می‌کرد و نجف یک جور دیگر نگاه می‌کرد.

یعنی روش مرحوم حاج شیخ عبدالکریم این‌گونه نبود و از زمان آقای بروجردی این روش مرسوم شد؟

من حاج شیخ عبدالکریم را ندیده بودم ولی از کتاب‌های ایشان برنمی‌آید که متخصص این مسأله بوده باشد. آقای بروجردی در این رویه خیلی ممتاز بود.

می‌شود گفت که آقای داماد هم از آقای بروجردی تأثیر گرفته بود؟

نمی‌دانم. شاید تحت تأثیر ایشان بوده باشد. البته ایشان مایه‌اش را داشت و ممکن است خودشان به این نتیجه رسیده بوده‌اند.

اینکه گفته می‌شود قمی‌ها در استنباطات خود به عرف اهمیت می‌دهند چقدر درست است؟

من احساس نکرده‌ام، چون همه به عرف اعتنا کرده‌اند و هر جا که مربوط به عرف باشد همه اعتنا می‌کنند. من این را نفهمیده‌ام و با دقتی که داشتم، چنین برداشتی از روش قمی‌ها نداشتم. یادم هست روزی آقا سید علی یثربی از کاشان به قم آمده بود. ما شاگردان آقای داماد تصمیم گرفتیم به دیدن ایشان برویم. آقای طاهری اصفهانی و آقا موسی زنجانی و آقای بهشتی را به خاطر دارم که حضور داشتند. حتی آقای مرحوم شیخ جواد تبریزی هم مدتی در درس آقای داماد شرکت می‌کرد. به هر حال نزد آقای یثربی رفتیم و ایشان از مسافرت نجف تعریف کرد. ایشان می‌گفت نجف یعنی آقای خویی و اگر آقای خویی را برداریم نجف چیزی ندارد. بعد گفت که آقای خویی هم یعنی آقای نائینی. هرچه نائینی گفته، آقای خویی هم می‌گوید. بعد ادامه داد که آقای نائینی هم خوب بود، اما من ایشان را چندان قبول نداشتم. بعد از ما پرسید که درس چه کسی می‌روید؟ ما گفتیم که درس آقا سید محمد داماد می‌رویم. بحثی بین ما و ایشان درباره استصحاب درگرفت که ایشان نتوانست از عهده شاگردان آقای داماد بربیاید.

آقایان منتظری و مطهری هم در درس آقای داماد شرکت می‌کردند؟

آنها بیشتر شاگرد آقای خمینی بودند. حتی وقتی که آقای داماد رشد کرده بود، من این آقایان را در درس آقای داماد ندیدم. شاید قبل از من در درس آقای داماد شرکت می‌کردند.

روش آقای منتظری تا چه حد از آقای داماد تأثیر گرفت و بر حوزه قم اثر گذاشت؟

آقای منتظری تقریبا سنتی فکر می‌کردند و نگاه بسته‌ای به روایات داشتند. به نظرم تأثیر زیادی بر قم نگذاشتند. من در این اواخر عمرشان چند بار در خاوه با ایشان صحبت کرده بودم و در این زمینه با ایشان اختلاف نظر داشتم و بسته فکر نمی‌کردم.

از نظر حضرت‎عالی حوزه اصفهان و شاگردان حاج میرزا رحیم ارباب بر حوزه قم چه تأثیری داشتند؟

نه آنها هم تأثیری نداشتند. حتی نجفی‎ها هم تأثیرگذار نبودند. ما خودمان را یک سر و گردن از اینها بالاتر می‌دانستیم.

بی‌اعتنایی آقای خویی به شهرت فتوایی و اعتنای قمی‌ها و آقای بروجردی به این شهرت را می‌شود از تمایزهای دو مکتب دانست؟

بله. البته من وقتی به درس آقای خویی رفتم نظرم برگشت. آقای خویی تتبع زیادی می‌کرد و جاهای زیادی را دیده بود. خوش‌حافظه بود.

یعنی شما هم به شهرت بی‌اعتنا شدید؟

بله من نظرم تغییر کرد. قبلا فکر می‌کردم که آقای خویی تتبع زیادی نکرده است. آقای خویی جامع بود.

تفاوت درس آقای خویی با آقای داماد در چه بود؟

من فکر می‌‌کنم که آقای داماد دقیق بود، أدقّ نظراً بود. اگر در مسأله‌ای فکر می‌کرد با دقت نظر می‌داد. آقای خویی جامع بود و شاید جاهایی را دیده بود که آقای داماد ندیده بود. اما دقت آقای داماد بیشتر بود. من درس آقای میلانی را هم دیده بودم. برخی ایشان را مقدم بر آقای خویی می‌دانستند. ایشان خیلی آرام بحث می‌کرد، ولی نوشته‎‎های خوبی دارد. با آقای میلانی برخوردهای زیادی داشتم. مقایسه آقایان با همدیگر مشکل است، ولی آقا سید محمد داماد بسیار دقیق‌النظر بود. ما وقتی با هم بحث می‌کردیم و سپس نزد ایشان می‌رفتیم، ایشان چیزهایی را می‌گفت که اصلا به ذهن ما خطور نکرده بود. این را در بقیه آقایان من ندیدم. البته می‌گفتند که ایشان بیان خوبی ندارد، ولی ایشان در بیان مطالب معطل نمی‌ماند. مثلا آقا سید احمد خوانساری مطالب را فراموش می‌کرد، اما آقای داماد در تدریس بسیار قوی بود.

ایشان در درس فقه خود به آرای عامه هم اعتنا و اشاره می‌کردند؟

من کمتر دیدم به آرای عامه اشاره کنند. آرای عامه را آقای بروجردی بیشتر اشاره می‌کردند.

به آرای قدما چطور؟ اعتنا می‌کردند؟

من به یاد ندارم که اعتنای خاصی بکنند.

درس فقه ایشان دقیق‌تر بود یا اصول ایشان؟

هر دو درس ایشان دقیق بود.

مرحوم داماد در مسائل سیاسی هم دخالت می‌کرد؟

نه. دخالتی نمی‌کرد و مشغول درس و بحث بود. با حکومت هم ارتباطی نداشت. ایشان یک رجل علمی بود و اگر کسی در فقه یا اصول کار داشت، به ایشان مراجعه می‌کرد. جواب اشکالات طلاب را هم با دقت جواب می‌داد. همه طلاب هم اشکال می‌کردند و درس‌شان مستشکل خاصی نداشت.

درباره علی اشرف فتحی

21 تیر 1360 در زنجان زاده شدم. 17 شهریور سال بعد پدرم در کردستان شهید شد. 18 ساله بودم که پس از پایان مقطع پیش دانشگاهی به حوزه علمیه قم آمدم و اکنون در مقطع درس خارج مشغول به تحصیلم. تا خدا چه خواهد ...
این نوشته در تاریخ, حوزه ارسال و , , برچسب شده است. افزودن پیوند یکتا به علاقه‌مندی‌ها.

1 پاسخ به درس را به مسائل سیاسی نمی‌آمیخت

  1. کیا می‌گوید:

    سلام
    شما در سایتتون مطلبی دارید که اختلافات فکری و روشی آقای خویی و امام خمینی رو گفته باشین حالا هر اختلافی که بوده

    [پاسخ]

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *