سید محقق؛ داماد شیخ مؤسس

پرونده یادبود آیت‌الله سید محمد داماد در شماره ۳۲ مجله مهرنامه

لینک مطالب پرونده یادبود مرحوم آیت‌الله سید محمد داماد در شماره ۳۲ مجله مهرنامه

لینک دانلود فایل pdf  پرونده یادبود مرحوم آیت‌الله داماد در شماره ۳۲ مجله مهرنامه

علی اشرف فتحی (دبیر پرونده): سخن گفتن از میراث علمی حوزه علمیه قم بدون اشاره به نقش مرحوم آیت‌الله‌العظمی سید محمد موسوی یزدی (مشهور به محقق داماد) بی هیچ شکی دچار کاستی است. این استاد برجسته فقه و اصول که به واسطه دامادی مرحوم آیت‌الله‌العظمی شیخ عبدالکریم حائری یزدی به «داماد» شهرت یافت، جزو تأثیرگذارترین مجتهدین معاصر حوزه علمیه قم است که با وجود عمر نه چندان طولانی‌، تأثیرات علمی او بر حوزه نجف نیز سایه گسترده بود.

مرحوم داماد در سال ۱۲۸۶ شمسی (۱۳۲۵ قمری) در احمدآباد (از توابع اردکان یزد) متولد شد و در اول اسفند ۱۳۴۷ (دوم ذی‌الحجه ۱۳۸۸ق) در سن ۶۱ سالگی در قم درگذشت. وی در یزد نزد استادانی همچون شیخ غلامرضا یزدی شاگردی کرد و پس از آنکه استادش به استعداد بالای سید محمد پی برد، وی را ترغیب کرد که به قم برود تا نزد حاج شیخ عبدالکریم حائری یزدی که که چند ماهی بود در قم ماندگار شده و حوزه علمیه این شهر را جان تازه‌ای بخشیده بود، به ادامه تحصیل بپردازد.

سید محمد احمدآبادی در سن ۱۶ سالگی و در اواخر سال ۱۳۰۱ شمسی با بدرقه استادش شیخ غلامرضا یزدی به سمت قم حرکت کرد. استادش حتی لباس گرم خود را از تن درآورده و بر تن شاگرد نوجوانش پوشاند تا سرما نخورد. آیت‌الله‌العظمی شبیری زنجانی از شاگردان برجسته مرحوم آیت‌الله‌العظمی داماد به خاطر می‌آورد که هر وقت استادش کیفیت بدرقه‌اش از سوی شیخ غلامرضا را به خاطر می‌آورد، اشک در چشمانش حلقه می‌زد. (کاظمینی / ۱۷۱)

سید محمد در قم نزد استادانی همچون حضرات آیات سید محمدتقی خوانساری، سید محمد حجت، میرسید علی یثربی کاشانی و سید ابوالحسن رفیعی قزوینی سطوح میانی تحصیلات حوزوی را طی کرده و به درس خارج آیت‌الله شیخ عبدالکریم حائری یزدی راه می‌یابد. به واسطه روحیه محققانه‌اش نزد فضلای حوزه به عنوان سید محمد محقق شهرت می‌یابد و مورد علاقه استادش شیخ عبدالکریم قرار می‌گیرد. مرحوم حاج شیخ این شاگرد جوانش را «از خوشفکرترین شاگردانش» (ستارگان حرم / ج۲، ص ۱۲۴) و «خوش‌سلیقه در فقه» می‌دانست. (آیت‌الله سید علی محقق داماد / ش ۱۲۶ مجله حوزه) آیت‌الله شبیری زنجانی از قول مرحوم آیت‌الله سید رضا زنجانی (از شاگردان و نزدیکان حاج شیخ) روایت می‌کند که آقایان سید محمد کاظم شریعتمداری و سید محمد محقق داماد خاص‌ترین شاگردان درس شیخ عبدالکریم بوده‌اند (شاکر اردکانی، ص ۲۵) و شاید به همین دلیل بود که حاج شیخ خیلی زود با خواستگاری او از دخترش موافقت می‌کند و سید محمد محقق به عنوان «محقق داماد» شهرت می‌یابد. این در حالی است که سید محمد در آن زمان، طلبه‌ای ساده و فاقد هرگونه امکانات مادی بوده و شیخ عبدالکریم تنها به اعتبار استعداد علمی این شاگرد جوانش او را به دامادی می‌پذیرد.

سید محمد محقق داماد با شاگردان نامدار شیخ همچون امام خمینی و آیت‌الله سید احمد شبیری زنجانی هم‌مباحثه می‌شود. مرحوم آیت‌الله‌العظمی منتظری از دیگر شاگردان برجسته مرحوم داماد درباره دوستان نزدیک استادش چنین روایت می‌کند: «مرحوم امام با آیت‌الله سید احمد زنجانی پدر آقای حاج آقا موسی شبیری زنجانی و مرحوم آقای داماد یک مباحثه سه نفری داشتند. این مباحثه عصرها در مدرسه فیضیه بود و یکی دو ساعت هم طول می‌کشید، مباحثه بیشتر بین مرحوم آقای داماد و مرحوم امام خمینی بود. گاهی اوقات صدایشان در همه مدرسه می‌پیچید.»  (آیت‌الله منتظری / ج ۱، ص ۲۰۰)

سید محمد محقق در سال ۱۳۱۳ شمسی با خانم کبری حائری دختر شیخ عبدالکریم ازدواج می‌کند و پس وفات شیخ در سال ۱۳۱۵ شمسی، سید محمد محقق داماد جزو فضلای جوان حوزه قم محسوب می‌شد و حوزه درس وی به تدریج رونق گرفت. در زمان مرجعیت مرحوم آیت‌الله‌العظمی بروجردی، آقای داماد جزو ممتحنین حوزه بود که در کنار علمایی چون مرحوم آیت‌الله شیخ مرتضی حائری یزدی (برادرخانم آقای داماد) به سنجش شفاهی وضعیت علمی طلاب می‌پرداختند. (آیت‌الله احمدی میانجی، ص ۸۱) وی در طول سه دهه تدریس در حوزه قم و با وجود بیان دشوار و محتوای سنگینی که در درس وی وجود داشت، به یکی از شاگردپرورترین استادان تاریخ حوزه قم بدل شد و اکثر شاگردان وی در زمان استاد از فضلای حوزه بودند و بعدها در سلک عالمان و مجتهدان نامدار معاصر درآمدند.

دکتر عباس زریاب خویی به خاطر می‌آورد که پدر آیت‌الله‌العظمی خویی گفته بود که در جریان سفر پسرش به ایران در اوایل دهه بیست شمسی، سید محمد داماد درخشش ویژه‌ای نزد آقای خویی داشته و به خوبی از عهده مباحثه با این مجتهد نامدار حوزه نجف برآمده بود.

نگاهی به فهرست شاگردان آیت‌الله داماد نشان می‌دهد که وی در عمر ۶۱ ساله خود تأثیر فوق‌العاده‌ای بر شکل‌گیری فضای علمی در حوزه نوپای قم داشته است. در این فهرست نام مراجع تقلیدی چون حضرات آیات عظام منتظری، شبیری زنجانی، موسوی اردبیلی، مکارم شیرازی، جواد تبریزی، جوادی آملی، نوری همدانی، مظاهری اصفهانی و علوی گرگانی و علمای نامداری چون حضرات آیات شهید مطهری، دکتر بهشتی، شیخ مرتضی حائری یزدی، مرحوم ربانی شیرازی، میرزا علی مشکینی، مرحوم طاهری اصفهانی، مرحوم سید مصطفی خمینی، امام موسی صدر، مرحوم طاهری خرم‌آبادی، مرحوم آذری قمی، مرحوم سید مهدی روحانی، مرحوم احمدی میانجی، مرحوم سید اسماعیل موسوی زنجانی، مؤمن قمی، شهید قدوسی، شهید مفتح و مرحوم مرتضوی لنگرودی به چشم می‌خورد.

گویا آشنایی آیت‌الله مطهری و آیت‌الله منتظری هم در جلسات درس کفایه و مکاسب مرحوم آیت‌الله داماد شکل می‌گیرد و به دوستی صمیمانه تبدیل می‌شود. (آیت‌الله منتظری / ج۱، ص۸۸) آقای هاشمی رفسنجانی نیز گفته که آیت‌الله خامنه‌ای را نخستین بار در درس خارج آیت‌الله‌العظمی داماد دیده است:

«اولین بار در درس خارج فقه  مرحوم آیت‌الله داماد در یکی از حجره‌های صحن بزرگ قم با هم برخورد کردیم. در جمع شاگردان، قیافه خیلی جوان من و نیز قیافه جوان ایشان که تازه از مشهد به قم آمده بود، برای هر دوی ما جالب بود. بعد از درس چند جمله‌ای با هم صحبت کردیم و کمی آشنا شدیم. من شاگرد پادار آن درس بودم، ولی ایشان در این سفر فقط برای دیدن درس آمده بود.» (هاشمی رفسنجانی / ج۱، ص ۲۲۱)

آیت‌الله خامنه‌ای در نخستین سال رهبری خود طی سخنانی در جمع شعرای وابسته به سازمان تبلیغات اسلامی درباره مرحوم آیت‌الله‌العظمی داماد چنین گفت: «مرحوم آقاى داماد(رضوان‌اللَّه‌علیه)، از مدرّسان بزرگ قم و یک ملاى حسابى بود. فضلاى درجه‌ى یک قم، شاگردان ایشان بودند.» (سایت دفتر رهبری، سخنرانی ۳۱ فروردین ۱۳۶۹)

با اینکه همه رؤسای جمهور روحانی ایران از شاگردان مرحوم داماد بوده‌اند، اما وی به هیچ وجه یک چهره سیاسی شمرده نمی‌شد و از دخالت در سیاست و حتی امر مرجعیت ابا داشت و تا پایان عمر نیز قدمی در راه زعامت دینی یا فعالیت سیاسی برنداشت. آیت‌الله جوادی آملی که از جمله مقررین درس این استاد بزرگ بوده است، در مقدمه تقریرات بحث حج به همین خصلت استادش اشاره کرده که در عین اعتقاد به ملازمه دین و سیاست، از هرگونه فعالیت غیرعلمی پرهیز می‌کرده و همه وقت خود را مصروف تحقیق و تدریس کرده بود. (آیت‌الله جوادی آملی / ج۱، ص ۱۹)

آیت‌الله منتظری که جزو نخستین شاگردان مهم آیت‌الله داماد بوده، از مخالفت وی با فلسفه و تقریرنویسی طلاب سخن گفته است. (آیت‌الله منتظری، ج۱، صص ۱۰۸ و ۱۹۷) برخی دیگر از شاگردان آقای داماد نیز این گزارش را تأیید کرده‌اند. از دیگر مشخصه‌های علمی درس مرحوم داماد، بهره‌گیری وی از «سبک سامرایی» در بیان مطالب بود. به گفته فرزندشان آیت‌الله سید علی محقق داماد «سبک مرحوم والد بدین‌گونه بود که در ابتدا بدون اینکه از نظر خود سخنی به میان بیاورد، مسأله‌ای را مطرح می‌کرد. در بیان مسأله و بازکاوی زوایای آن، به هیچ روی دیدگاه خود را به گونه جازم بیان نمی‌کرد و بحثی روی آن انجام نمی‌داد … مرحوم والد گویا به خاطر همان تأثیرپذیری که در سبک از حاج شیخ داشت، این‌گونه نبود بلکه دیدگاه‌ها را مطرح می‌کرد، استدلال‌ها را یک به یک باز می‌گفت و از شاگردان درس نظرسنجی می‌کرد و با یک تأنی، به گفت وگو می‌پرداخت. اساس این سبک از مرحوم میرزای شیرازی است … در آخر، استاد به جمع‌بندی می‌پرداخته و نظر خود را ارائه می‌داده است. آن‌گاه درباره نظر ایشان گفت‌وگو می‌شده است. این را می‌گویند سبک سامرائی.» (آیت‌الله محقق داماد / مجله حوزه)

شاید نتوان از آرای شاگردان شاخص درس مرحوم داماد به برآیند واحدی دست یافت و آن را مکتب قم یا سامرا نامید. حتی برخی روش‌ها و آرای مرحوم داماد نزدیکی زیادی به روش و مبانی نجفی‌ها دارد. مثلا بی‌اعتنایی به قول مشهور از ویژگی‌های مشترک وی با برخی فقهای شاخص مکتب نجف است. به گفته آیت‌الله سید علی محقق داماد؛ «ایشان دیدگاه‌های روشنی داشت. روی دیدگاه‌های خود می‌ایستاد و از این کار ابایی نداشت، گرچه خلاف مشهور باشد.»

به نظر می‌رسد که مرحوم داماد از حاج شیخ بیش از مرحوم بروجردی تأثیر گرفته باشد، از این رو باید او را در امتداد مکتب سامرا تعریف کرد. اما پاره‌‌ای نیز بر این باورند که بانی اصلی مکتب قم حاج شیخ بوده و امثال مرحوم بروجردی، امام خمینی و مرحوم داماد و پس از آن، مرحوم منتظری از مکملین این مکتب فقهی – اصولی به شمار می‌روند. در هر حال، حوزه یا مکتب قم بدون درک و شناخت روش و مبانی مرحوم داماد، قابل درک و شناخت نیست.

آیت‌الله داماد در حالی درگذشت که به دلیل عدم همکاری  و همراهی با حکومت پهلوی، رژیم اجازه نداد که این استاد بزرگ حوزه در کنار استادانش در مسجد بالاسر حرم حضرت معصومه (س) دفن شود. سید احمد خمینی که در آن روزها یک طلبه جوان ۲۳ ساله بود، به بیت آیت‌الله داماد می‌گوید که حاضر است کلنگ به دست بگیرد و آقای داماد را کنار حاج شیخ عبدالکریم دفن کند، اما نوادگان مؤسس حوزه که نگران برخورد خشن مأموران با تشییع‌کنندگان و هتک حرمت پیکر پدرشان بودند، به دفن پدر در یکی از حجره‌های صحن اتابکی قناعت کردند. غیر سیاسی‌ترین مجتهد نامدار حوزه هم از شر خفقان اواخر دهه چهل شمسی در امان نماند.

منابع:

–  احمدی میانجی، آیت‌الله میرزا علی، خاطرات فقیه اخلاقی آیت‌الله احمدی میانجی، تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی، ۱۳۸۰

–  جوادی آملی، آیت‌الله عبدالله، کتاب الحج، قم: انتشارات مهر

–  سایت دفتر رهبری، بخش بیانات

–  شاکر اردکانی، سید اسماعیل، علمای احمدآباد، اردکان: انتشارات فرهنگ اهل بیت، ۱۳۹۱

–  کاظمینی، میرزا محمد، تندیس پارسایی، انتشارات یزدا، ۱۳۹۱

–  گروهی از نویسندگان، ستارگان حرم، قم: نشر زائر (وابسته به آستانه مقدسه)

–  محقق داماد، آیت‌الله سید علی، مصاحبه با حضرت آیت‌اللّه حاج سید علی آقا محقق داماد، مجله حوزه، شماره ۱۲۶، بهمن و اسفند ۱۳۸۳

–  منتظری، آیت‌الله حسینعلی، خاطرات آیت‌الله منتظری، نشر اینترنتی، ۱۳۷۹

–  هاشمی رفسنجانی، اکبر، دوران مبارزه، تهران: دفتر نشر معارف انقلاب، ۱۳۷۶

 

درباره علی اشرف فتحی

21 تیر 1360 در زنجان زاده شدم. 17 شهریور سال بعد پدرم در کردستان شهید شد. 18 ساله بودم که پس از پایان مقطع پیش دانشگاهی به حوزه علمیه قم آمدم و اکنون در مقطع درس خارج مشغول به تحصیلم. تا خدا چه خواهد ...
این نوشته در تاریخ, حوزه ارسال و , برچسب شده است. افزودن پیوند یکتا به علاقه‌مندی‌ها.

1 پاسخ به سید محقق؛ داماد شیخ مؤسس

  1. محمّد می‌گوید:

    استفاده کردم، بسیار مفید بود، انشاالله که تورجان به همان رونق سابق برگردد.

    [پاسخ]

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *