امام هادی (علیه‌السلام)؛ پیشوای دوران گذار

حرم امام هادی و امام عسکری (علیهماالسلام) پس از تخریب به دست وهابی‌ها

علی‌اشرف فتحی: امام علی النقی (علیه‌السلام) از امامانی است که با وجود اهمیت دوره امامت ایشان، کمتر درباره ایشان سخن گفته شده و حتی در سال‌های اخیر متأسفانه دست‌مایه توهین و جسارت قرار گرفته‌اند. این پیشوای تأثیرگذار شیعه که حدود ۴۰ یا ۴۱ سال (بنا بر اختلاف نقل‌های تاریخی) عمر کردند، حدود ۳۴ سال امامت و رهبری شیعیان را در دوره بنی‌عباس بر عهده داشتند  که  ۱۳ سال آن در مدینه و ۲۱ سال آن در سامرا و تحت کنترل شدید خلفا سپری شده است. از این ۳۴ سال، ۱۶ سال از آن همزمان با خلافت متوکل عباسی است که بنابر برخی نقل‌های تاریخی، سیاست سرکوب‌آمیزی علیه شیعیان در پیش گرفته بود. با این حال امام هادی (ع) پس از قتل متوکل نیز مدتی امامت کرد و تشییع جنازه ایشان نیز طبق نقل‌های تاریخی با شکوه خاصی برگزار شده و حتی حکومت وقت نیز محدودیتی برای تشییع جنازه مطهر ایشان ایجاد نکرده است. همین امر نشان از قدرت گرفتن نسبی شیعیان پس از سرکوب شدید آنان به ویژه در دوره هارون‌الرشید می‌تواند باشد که بی‌شک حاصل تلاش و تدبیر امامانی چون امام هشتم و امام دهم (علیهما‌السلام) بوده است.

امام هادی (ع) جزو چهار امامی هستند که به جز امام دوازدهم (عج)، بیش از سه دهه امامت کرده‌اند. علاوه بر ایشان، امامان چهارم، ششم و هفتم نیز بیش از سی سال امامت و مدیریت اقلیت شیعه جهان اسلام را بر عهده داشته‌اند. دلایل طولانی بودن امامت این چهار امام (علیهم‌السلام) در جای خود قابل بررسی است، ولی دوره امام دهم به دلیل آنکه دوره گذار از عصر حضور ائمه به عصر غیبت و آماده‌سازی شیعیان برای دوره‌ای متفاوت و بغرنج بوده است، عصری قابل تأمل و مهم است.

بنا به شواهد و قرائن تاریخی می‌توان این عصر را دوره گذار نامید؛ دوره‌ای که جامعه دچار یا ناچار به تغییر پارادایم و چارچوب فکری می‌شود. جوامع در حال گذار دارای ویژگی‌هایی هستند که می‌توان شواهدی از آنها را در عصر امامت امام دهم یافت. از جمله می‌توان به گسستگی فرهنگی و اجتماعی، بحران معنا، بحران نفوذ و انسجام نخبگان، هرج و مرج فکری و بروز فسادهای اقتصادی اشاره کرد.

عصر امام دهم دوره سیطره مقتدرانه ترک‌ها بر دربار عباسیان بود و این سیطره منجر به بروز فسادهای مدیریتی، اقتصادی و اخلاقی گسترده شده بود. خرافه‌هایی چون اعتقاد به نحوست، شانس و اقبال، فال‌بینی و … در جامعه اسلامی گسترش یافته بود و جامعه محدود شیعه نیز از بحران گسترش نفوذ و تبلیغات غالیان (غلو کنندگان درباره مقام امامان شیعه) رنج می‌برد. غلات فقط در پی تخریب اصل مهم مذهب شیعه یعنی امامت نبودند، بلکه تخریب اصل بنیادین توحید و خداپرستی جزو اساسی‌ترین اهداف و تبعات فعالیت آنان بود.  توحیدستیزی غلات که دستگاه خلافت نیز از آن سود می‌بُرد، امام هادی (ع) را بر آن داشت که قاطعانه در برابر این گروه از شیعیان تندرو بایستد و حتی دستور قتل برخی سران غلات را صادر کند.

امام دهم به گونه‌ای مأموریت داشت که جامعه بحران‌زده شیعه را به سمت دوره غیبت عبور دهد. اهمیت این مسأله به ویژه با توجه به دوره کوتاه شش ساله امامت امام یازدهم، بسیار جدی به نظر می‌رسد. ایشان علاوه بر قاطعیت در برخورد با غالیان، به احیای شبکه وکالت و سازماندهی وکلای خود نیز پرداخت و شاگردان و چهره‌های شاخص شیعه را در قالب وکیل و نماینده خود به مناطق مختلف گسیل داشت. این پروژه البته به دلیل کنترل شدید حکومت، با کندی و احتیاط پیش می‌رفت. در طول این سه و نیم دهه، ایشان توانست سراسر جهان اسلام را با حضور وکلای خود پوشش دهد و از جمله تنها از شهر قم ۳۳ تن از اهالی این شهر به عنوان وکلای امام در جهان اسلام فعالیت می‌کردند.

دیگر تدبیری که امام دهم برای مدیریت اقلیت شیعه و حفاظت از آنها در برابر امواج خرافی ابتدای قرن سوم هجری اندیشید، ارشاد آنان درباره اموری چون نحوست، فال‌بینی و اعتقاد به شانس و اقبال بود که در سخنان به جا مانده از ایشان مشاهده می‌شود. بدین ترتیب ایشان مأموریت مقابله با افراط و تفریط دوره بحرانی گذار را با وجود محدودیت‌های شدید حکومتی انجام دادند و نتیجه تلاش ایشان در سال‌های پس از غیبت امام دوازدهم بروز یافت و اقلیت شیعه امامیه توانست شکاف‌ها، تفرقه‌ها و باندبازی‌ها را پشت سر بگذارد و به سرعت منسجم شود.

گفتیم که دو اصل توحید و امامت در ابتدای قرن سوم مورد هجوم و تخریب دستگاه خلافت و فرقه‌های غالی قرار گرفته بود. یکی از تدابیر امام دهم، تقویت این دو اصل بود که در قالب «آموزش زیارت‌نامه» صورت گرفت. مشابه چنین کاری را امام چهارم در عصر خفقان بنی‌امیه با سیاست «آموزش دعا» انجام داد. ایشان نیز همچون امام دهم ۳۴ سال امامت کرد و توانست شیعیان را پس از سرکوب‌های خونین کربلا، حرّه و مکه منسجم کند.

مهم‌ترین اثری که از امام هادی (ع) در دست داریم و مورد اعتنای علما و محققین شیعه نیز بوده است، «زیارت جامعه کبیره» است که به جرأت می‌توان گفت که تقویت و دفاع از اصول توحید و امامت، هدف اصلی آموزش این متن مقدس است. زیارت جامعه کبیره که مخصوص زیارت ۱۲ امام شیعه است، با صد تکبیر آغاز می‌شود و خواننده از همان ابتدا متذکر به اصل توحید می‌شود تا مبادا تبلیغات غلات درباره جایگاه امامان شیعه سبب تضعیف اصل محوری توحید شود. کل کلمات این زیارت‌نامه حدود ۱۶۸۲ است و اسم جلاله «الله»  ۵۷ بار در آن تکرار شده است. همچنین ضمایر راجع به خدا نیز بیش از ۹۰ مورد است و در مجموع، کل اشاره به خدا و توحید بالغ بر ۲۴۷ بار است. یعنی در واقع یک سوم زیارت‌نامه‌ای که برای تعظیم و تقدیس امامان شیعه است، به اصل توحید می‌پردازد. این می‌تواند بطلانی بر این ادعا باشد که زیارت جامعه را غلات جعل کرده و به امام دهم منسوب کرده‌اند.

در این زیارت‌نامه که سند آن نیز از سوی بسیاری از محققین و سندشناسان معتبر ارزیابی شده است،  از ائمه شیعه به عنوان «محالّ معرفه الله» یعنی جایگاه‌های شناخت خدا و نیز «التامین فی محبه الله» یعنی عاشقان تمام‌عیار خدا یاد شده است. در بخش دیگری از آن نیز با عبارت «اسماؤکم فی الاسماء و اجسادکم فی الاجساد و …» کوشیده شده که همچون آیه «قل انما أنا بشر مثلکم» با تلقی خدانمایی ائمه مبارزه شود و در عین حال با عبارت «فما احلی اسماءکم و اکرم انفسکم و …» به جایگاه مهم امامان شیعه اشاره شود تا راه بر هرگونه افراط و تفریط درباره مکانت ائمه شیعه بسته شود.

همچنین در احادیثی که از امام دهم به جا مانده، اصل توحید جایگاه محوری دارد. مثلا ایشان فرموده که:  «من اطاع الله یطاع» یعنی هر کس از خدا اطاعت کند، دیگران نیز از او حرف‌شنوی خواهند داشت. حتی ایشان در روایتی، عقل را معطوف به اصل توحید معنا کرده و فرموده‌اند: «العقل یعرف به الصادق علی الله فیصدقه و الکاذب علی الله فیکذبه» یعنی از نگاه ایشان، تنها به وسیله عقل آدمی است که می‌توان فهمید چه کسی به خدا دروغ می‌بندد و خود را سخنگوی خدا می‌داند و چه کسی به راستی از خدا و دین مورد تأیید خدا سخن می‌گوید. بدین ترتیب ایشان تقویت عقلانیت را یکی از مهم‌ترین روش‌ها برای مقابله با تضعیف توحید می‌دانند.

سه و نیم دهه تلاش موفق امام دهم بر دربار عباسی گران آمد و ایشان را نیز همچون بسیاری از ائمه شیعه در سنین میان‌سالی به شهادت رساندند. اما میراث امام هادی (ع) که تقویت عقلانی توحید و امامت بود پس از غیبت امام دوازدهم نیز ادامه یافت و اختلافات، انحرافات و باندبازی برخی شیعیان و سرکوب‌های دستگاه خلافت نتوانست اقلیت شیعه امامی را تضعیف کند.

 * این متن، برگرفته از سخنرانی‌ام در مجلس شهادت امام هادی (ع) در حسینیه شهید آقامهدی واقع در خیابان کمیل تهران (اتوبان نواب) است که ۲۶ اردیبهشت ۱۳۹۲ ایراد شده بود.

درباره علی اشرف فتحی

21 تیر 1360 در زنجان زاده شدم. 17 شهریور سال بعد پدرم در کردستان شهید شد. 18 ساله بودم که پس از پایان مقطع پیش دانشگاهی به حوزه علمیه قم آمدم و اکنون در مقطع درس خارج مشغول به تحصیلم. تا خدا چه خواهد ...
این نوشته در تاریخ, دین ارسال و , , , , , برچسب شده است. افزودن پیوند یکتا به علاقه‌مندی‌ها.

4 پاسخ به امام هادی (علیه‌السلام)؛ پیشوای دوران گذار

  1. احمد می‌گوید:

    سلام.
    خوب بود این.

    [پاسخ]

  2. علی می‌گوید:

    با سلام
    در قسمتی از نوشته خود در مورد امام هادی ع در مورد امام سجاد ع آورده اید :
    ایشان نیز همچون امام دهم ۳۴ سال امامت کرد و توانست شیعیان را پس از سرکوب‌های خونین کربلا، حرّه و مکه منسجم کند.
    آیا شواهد تاریخی برای این انسجام بخشی موجود است؟
    با تشکر

    [پاسخ]

    علی اشرف فتحی پاسخ در تاريخ اردیبهشت ۱۵ام, ۱۳۹۳ ۱:۱۷ ق.ظ:

    سلام. شاهدی جز حلقه‌های قوی علمی و اجتماعی شیعه در عصر صادقین (ع)؟ آن هم پس از سرکوب‌های شدید بنی‌امیه و بنی‌مروان

    [پاسخ]

  3. سعید می‌گوید:

    بسیار ممنون. خدا برکت بده به کلام و قلمت.

    [پاسخ]

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *