جلال درس استاد

نگاهی به جایگاه علمی و حوزوی مرحوم آیت‌الله طاهری اصفهانی به بهانه نخستین سالگرد ایشان

حضرات آیات مرحومین منتظری و طاهری؛ دو شاگرد برجسته مرحوم آیت‌الله سید محمد داماد

علی اشرف فتحی: مرحوم آیت‌الله سید جلال‌الدین طاهری اصفهانی از معدود امام‌جمعه‌های تاریخ جمهوری اسلامی بود که از نظر مکانت علمی و وزانت حوزوی می‌شد او را در عداد فقهای بزرگ و مجتهدین برجسته معاصر محسوب کرد. وی که از سال ۱۳۲۲ شمسی و در سن ۱۷ سالگی وارد حوزه علمیه اصفهان شده بود، سه سال بعد عازم حوزه علمیه قم شد و نزد استادان نامدار فقه و اصول همچون حضرات آیات عظام بروجردی، امام خمینی، سید محمد محقق داماد، حجت و محمد تقی خوانساری شاگردی کرد.او همچنین همانند برخی فقهای عصر خود همچون حضرات آیات مرحومین آذری قمی، عزالدین زنجانی و احمدی میانجی برای آگاهی از اندیشه‌ها و تحولات فکری دنیای جدید با زبان فرانسه نیز آشنا شده بود. وی از سال ۱۳۵۱ اقامه نماز جمعه در اصفهان را به پیشنهاد مرحوم آیت‌الله منتظری آغاز کرد. او حتی وقتی به دلیل فعالیت‌های سیاسی به منطقه کردنشین مهاباد تبعید شد، اقامه نماز جمعه را در آنجا نیز ادامه داد.

مهم‌ترین استاد حوزوی مرحوم طاهری اصفهانی، آیت‌الله‌العظمی سید محمد محقق یزدی بود که به سبب دامادی مؤسس حوزه علمیه قم شیخ عبدالکریم حائری یزدی به «محقق داماد» شهرت یافته بود. آیت‌الله طاهری در مقدمه تقریرات استادش (صفحه ۲۵ کتاب) از آیت‌الله‌العظمی شبیری زنجانی و امام موسی صدر به عنوان دوستانی یاد کرده که وی را به شرکت در درس آیت‌الله‌العظمی سید محمد داماد تشویق کرده‌اند. درس مرحوم سید محمد داماد از نخبه‌پرورترین دروس زمان خود بود و بسیاری از شرکت‌کنندگان در این درس بعدها جزو مراجع و فقهای بزرگ مطرح شدند. این در حالی بود که به سبب دشواری و سنگینی این جلسات، تعداد کمی از طلاب و روحانیون در آن شرکت می‌کردند. حضرات آیات منتظری، شبیری زنجانی، مرتضی مطهری، موسوی اردبیلی، جوادی آملی، مکارم شیرازی، آذری قمی، امام موسی صدر، میرزا علی مشکینی، دکتر مفتح، دکتر بهشتی، شیخ حسین نوری همدانی، ربانی شیرازی، سید اسماعیل موسوی زنجانی، شیخ محمد مؤمن قمی، احمدی میانجی، موحد ابطحی و مفتی‌الشیعه از مشهوترین شاگردان آیت‌الله داماد و هم‌درسان آیت‌الله طاهری بوده‌اند.

آقای طاهری اصفهانی پس از کناره‌گیری از منصب امامت جمعه اصفهان در تیر ماه ۱۳۸۱ کوشید تا وجهه علمی و حوزوی خویش را با انتشار دو کتاب فقهی (الطهاره) و اصولی (المحاضرات) تثبیت کند. اهمیت این اقدام وی زمانی روشن می‌شود که بدانیم وی تنها شاگرد مرحوم آیت‌الله‌العظمی داماد است که تقریرات درس خارج اصول فقه این استاد نامدار معاصر را تدوین و منتشر کرده‌ است. البته آیت‌الله‌العظمی مکارم شیرازی هم تقریرات درس مرحوم داماد را نوشته ولی هنوز منتشر نکرده‌اند. تقریرات مباحث درس خارج فقه این فقیه معاصر را نیز دو تن دیگر از شاگردانش (حضرات آیات جوادی آملی و مؤمن قمی) نوشته و منتشر کرده‌اند. اما تقریراتی که مرحوم طاهری از بحث طهارت مرحوم داماد نوشته، هنوز منتشر نشده است.  اهمیت این مسأله آنجاست که درس مرحوم داماد از سنگین‌ترین و دشوارترین دروس زمان خود بوده و همان‌گونه که گفتیم هر طلبه‌ای قادر به فهم درس ایشان نبود.

تقریرات درس خارج اصول مرحوم آیت‌الله داماد به قلم مرحوم آیت‌الله طاهری اصفهانی

آیت‌الله دکتر سید مصطفی محقق داماد (فرزند مرحوم آیت‌الله‌العظمی سید محمد داماد) درباره اهمیت اثر اصولی آیت‌الله طاهری اصفهانی گفته که پدرشان پس از آنکه این تقریرات را استنساخ کردند، از آنها برای تدریس اصول فقه در دوره‌های بعدی کمک می‌گرفتند. همچنین وی از شهید سید محمدباقر صدر نقل کرده که این نوشته‌های مرحوم طاهری اصفهانی در مباحثاتی که میان شهید صدر و امام موسی صدر در نجف انجام می‌شد، مورد استفاده قرار می‌گرفته و مورد عنایت ویژه امام موسی صدر بوده است. (فصلنامه پژوهش‌های فلسفی – کلامی، شماره اول، پاییز ۱۳۷۸، ص ۹۱)

آن‌گونه که مرحوم طاهری اصفهانی در مقدمه کتاب المحاضرات (صفحه ۲۶ کتاب) نوشته است، مرحوم داماد نوشته‌های آقای طاهری را به طور کامل بررسی کرده و نکات اصلاحی و توضیحی‌اش را در حاشیه برخی صفحات نوشته بود. این در حالی است که به گفته مرحوم آیت‌الله‌العظمی منتظری در صفحه ۱۰۸ خاطراتش، آقای داماد بر خلاف آقای بروجردی با تقریرنویسی هنگام تدریس استاد مخالف بوده و اعتقاد داشته که اگر طلبه‌ها درس استاد را بنویسند، به نوشته خود اتکا کرده و بی‌سواد بار می‌آیند. این امر می‌تواند حاکی از اهمیت نوشته‌های طاهری اصفهانی نزد استادش باشد، چرا که به گفته برخی شاگردان مرحوم داماد، تقریرات آقای طاهری از دقت نظر و جامعیت بیشتری نسبت به تقریرهای شاگردان دیگر برخوردار بوده و از همین نظر آن مرحوم عنایت ویژه‌ای به این تقریر مبذول داشته است.

مرحوم آیت‌الله‌العظمی منتظری در یادداشتی که درباره این کتاب نوشته، آن را کتابی مهم، نافع و مفید برای فضلای حوزه دانسته و به طلاب و فضلای حوزه‌های علمیه سفارش کرده که برای اطلاع از مبانی اصولی مرحوم داماد به این اثر آقای طاهری اصفهانی مراجعه کنند.

این کتاب سه جلدی که مجموعاً در بیش از ۱۵۰۰ صفحه نوشته شده، مشتمل بر یک مقدمه و هشت مقصد است و برخی نظریات این اثر با اقوال مشهور اصولیون متفاوت است که نشان از نگاه نقادانه این سلسله جلسات به نظرات مشهور بوده است. به عنوان مثال در صفحه ۱۳۵ از جلد دوم، مرحوم داماد بر خلاف بسیاری از اصولیون به این قائل شده که آیه نفر (آیه ۱۲۲ سوره توبه) نه بر حجیت خبر واحد، بلکه بر حجیت خبر یک جماعت، طائفه و گروه دلالت می‌کند و نمی‌توان از این آیه به سود حجیت خبر واحد بهره گرفت. در صفحه ۱۰۷ همین جلد نیز بر خلاف بسیاری از اصولیون به حجیت قول لُغَوی قائل شده‌اند.

 سبک و سیاق خاص و منظم درس مرحوم آیت‌الله سید محمد داماد، مقرر را به تحریر دروس وى تشویق نموده و ارائه نوشته‏ها به استاد و اظهار نظرهای اصلاحی و تکمیلی آن فقیه و اصولی برجسته، کتاب را به یک اثر قابل استناد براى محققین علوم دینی تبدیل کرده است. نثر این کتاب همانند دیگر کتاب‌ها و تقریراتی که در حوزه قم نوشته شده است، نثری بسیار روان و ساده دارد و همانند تقریرات نجفی‌ها دارای پیچیدگی و دشواری نیست و از همین رو مطالعه و فهم آن برای طلاب بسیار آسان است. در مواردی نیز که نظر آیت‌الله طاهری با نظر استادش تفاوت داشته یا ایشان نظر تکمیلی داشته، در پاورقی به آن اشاره کرده است.

آیت‌الله طاهری همچنین کتاب دو جلدی دیگری به نام «الطهاره» نوشته که دربرگیرنده آرای وی درباره این باب فقهی است. این کتاب شش سال پس از «المحاضرات» و در سال ۱۳۸۸ منتشر شد. بدین ترتیب آیت‌الله طاهری اصفهانی طی ۱۱ سال آخر عمرش که از منصب امامت جمعه و سایر مناصب کناره‌گیری کرده بود، توانست با تدوین و انتشار آثار مهم فقهی و اصولی‌اش به عنوان یکی از فقهای اثرگذار معاصر مطرح شود و میراث علمی شیعه را در حد وسع خود تکامل بخشد.

درباره علی اشرف فتحی

21 تیر 1360 در زنجان زاده شدم. 17 شهریور سال بعد پدرم در کردستان شهید شد. 18 ساله بودم که پس از پایان مقطع پیش دانشگاهی به حوزه علمیه قم آمدم و اکنون در مقطع درس خارج مشغول به تحصیلم. تا خدا چه خواهد ...
این نوشته در تاریخ, حوزه ارسال و , , , , , , , برچسب شده است. افزودن پیوند یکتا به علاقه‌مندی‌ها.

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *