مسأله‌ دوران چهارمین امام

زمانه و جامعه‌ای که امام سجاد(ع) با آن روبرو بود، بدون شک وضعیت بحرانی و بغرنجی محسوب می‌شد. بیشتر شیعیان در عراق تحت فشار شدید حکومت قرار داشتند. مردم مکه و مدینه هم که اهل حرم امن الهی محسوب می‌شدند، و همیشه در امان بودند با هتک حرمتی که در دوره یزید شاهدش بودند، تمام باورهای‌شان شکسته شده بود. سپاهیان یزید اجازه یافته بودند برای مدّت سه روز هر چه می‌خواستند با اهل مدینه انجام دهند. و در مکه نیز خانه خدا را با منجنیق تخریب کرده و به آتش کشیدند. گزارش‌های تاریخی به خوبی وضعیت بحرانی مردم پس از این دو واقعه را تأیید می‌کند.

امام سجاد در چنین شرایطی بود که با ابزار دعا به دنبال اصلاح جامعه زمان خویش برآمد.

مرحوم مهندس بازرگان در مقدمه‌ای که بر صحیفه سجادیه آورده است ادعیه زبور آل محمد(ص) را به سه دسته تقسیم کرده است:

  1. نیایش‌های عبادی و عرفانی           جمعا ۲۹ فقره
  2. دعاهای تظلّم و تقاضا                جمعا ۱۲ فقره
  3. نیایش‌های تعلیم و تعهّد              جمعا ۱۴ فقره

در کنار تقسیم بندی که بازرگان انجام داده‌، به لحاظ محتوا ادعیه صحیفه سجادیه بر دو محور اساسی استوار است:

  1. توجه به خدا (به هر دلیل)
  2. توجه به پیامبر و اهل بیت ایشان به عنوان طریق صحیح به سوی خدا

می‌توان گفت مسأله اساسی در زمان امام چهارم که به نوعی از دوره پس از پیامبر اسلام تکرار می‌شد، نیز در همین دو امر خلاصه می‌شود.

از یک سو انسان باید همیشه به یاد خدا باشد و همه چیز را از او بخواهد و نباید اجازه دهد پستی و بلندی روزگار وی را از یاد خدا غافل نماید. و از سوی دیگر نباید فراموش کند که شناخت خدا باید از راه صحیح صورت بگیرد. امام سجاد در بخشی از دعای سومین دعا از آل محمد چنین یاد می‌کنند:

«بارخدایا! ای که محمّد و خاندان او را به کرامت مخصوص گردانیدی و به رسالت بزرگ داشتی و به شفیع شدن ویژه ساختی و وارثان پیامبران قرار دادی و اوصیاء و پیشوایان را به آنان ختم کردی و علم گذشته و آینده را به آنان آموختی و دل‌ها را به سویشان گرایش دادی؛ پس بر محمد و خاندان پاک او درود فرست…»

این خطوط دقیقا همان مسائلی است که به عنوان خط قرمز حکومت بنی‌امیه مطرح بود و بر همان نکاتی تأکید می‌نمود که ائمه پیش از ایشان تأکید می‌کردند: تنها پیامبر و خاندان ایشان، پیشوایان واقعی مردم هستند. در بیشتر ادعیه صحیفه عبارت «اللهم صلّ علی محمد و آل محمد» ذکر شده است که به نوعی یادآور همین فلسفه فرهنگی-سیاسی است.

اما این رویکرد فرهنگی-سیاسی با تساهلی عارفانه نیز همراه است. دعای ۲۷ صحیفه سجادیه دعایی است برای «اهل ثغور» یا مرزداران. نباید فراموش کرد که علی القاعده امام(ع) لااقل با حکومتی که تمام بیشتر مردان خانواده‌اش را در یک روز به قتل رسانیده است، نباید سر سازگاری داشته باشد اما آنان نیز شامل دعاهای امام(ع) هستند. البته این دعا با عبارت «اللهم صلّ علی محمد و آل محمّد» آغاز می‌شود و درود بر پیامبر و آلش پنج مرتبه در آن تکرار می‌شود و دعاهای مختلفی برای مرزدارن مطرح می‌گردد. امام(ع) تنها به دعا برای مرزداران اکتفا نمی‌کند و بر دشمنان آنها نفرین‌های سخت می‌فرستد. به علاوه برای مسلمانانی که به فکر مرزداران هستند، از خداوند رحمت می‌خواهد.

در همین باره:

پیشوای دورانِ گذار

مکتب شام

و خدایی که در این نزدیکی‌ است…

 

این نوشته در تاریخ, دین ارسال و , برچسب شده است. افزودن پیوند یکتا به علاقه‌مندی‌ها.

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *