داستان‌های روحانی

علی‌اشرف فتحی: بهره‌گیری از زبان قصه و داستان برای بیان آموزه‌های دینی از پیشینه‌ای به اندازه دین‌داری بشر برخوردار است. در سرتاسر متون دینی و مقدس ادیان می‌توان رگه‌های فراوانی از قصه‌گویی و نگاه داستان‌گونه به عقاید و احکام دینی دیده می‌شود. این رویکرد و شیوه بیان دستورات و تعالیم دینی در قرآن پررنگ‌تر به چشم می‌خورد.

با این حال، ایرانیان در طول قرون گذشته، به بیان سخنان و عقاید خود از طریق شعر علاقه بیشتری نشان می‌دادند. از همین رو، رمان‌نویسی یا داستان‌پردازی در میان پیشینیان ما کمتر بروز و ظهور داشت. پس از ورود نخستین امواج دنیای مدرن در دوره قاجار، گرایش به رمان و داستان نیز به تدریج در میان ایرانیان گسترش یافت. ایرانیان به تدریج با داستان‌نویسان و نمایش‌نامه‌نویسان بزرگ غربی آشنا شدند که در آثار خود به بیان عقاید اجتماعی و حتی دینی خود پرداخته بودند.

رواج داستان‌نویسی در ایران با سردمداری نویسندگان غیرمذهبی و حتی ضدمذهبی سبب شد که مذهبی‌ها تا مدتی دچار انفعال شده و نظاره‌گر درخشش نویسندگانی باشند که یا علاقه‌ای به داستان‌نویسی مذهبی نداشتند و یا داستان‌های آنها در راستای تضعیف و تخطئه باورهای مذهبی جامعه بود.

با این حال از میانه دوره پهلوی دوم، مذهبی‌ها تصمیم گرفتند که از موضع انفعالی خارج شوند. روحانیون از نخستین اقشار مذهبی جامعه بودند که پیش‌قدم شده و قصه‌نویسی مذهبی را رونق دادند. در میان این روحانیون، نام استاد مرتضی مطهری (۱۳۵۸ – ۱۲۹۸)، مرحوم شیخ مصطفی زمانی نجف‌آبادی (۱۳۶۹ – ۱۳۱۳) و مرحوم حجه‌الاسلام محمد ملا محمدی اشتهاردی (۱۳۸۵ – ۱۳۲۳) و آثار آنها بیش از بقیه به چشم خورده است. این سه روحانی نامدار، نماینده سه نسل از روحانیونی بودند که با وجود نامأنوس بودن قصه‌نویسی و تألیف کتب داستانی در حوزه‌های علمیه، پیشگام شده و کتاب‌های داستانی برای کودکان و نوجوانان تألیف کردند تا آنها را با تعالیم و دستورات و حکایت‌های دینی آشنا کنند.

در این میان، کار استاد شهید مرتضی مطهری از همه خطیرتر و اثرگذارتر بود. وی که دانش‌آموخته دروس استادان بزرگی چون آیت‌الله‌العظمی بروجردی، امام خمینی و علامه طباطبایی بود و از روحانیون جریان‌ساز و تأثیرگذار عصر خود شمرده می‌شد، با وجود همه مخالفت‌ها اقدام به تألیف کتاب دو جلدی «داستان راستان» در سال ۱۳۳۹ کرد. وی در مقدمه کتابش چنین نوشته است:

«از ذکر این نکته نیز می‏‌توانم صرف نظر کنم که در مدتی که مشغول‏ نگارش یا چاپ این داستان‌ها بودم، بعضی از دوستان ضمن تحسین و اعتراف‏ به سودمندی این کتاب، از اینکه من کارهای به عقیده آنها مهم‌تر و لازم‌تر خود را موقتا کنار گذاشته و به این کار پرداخته‏ام، اظهار تأسف‏ می‏کردند و ملامت‌ام می‏نمودند که چرا چندین تألیف علمی مهم را در رشته‌‏های‏ مختلف به یک سو گذاشته‏ام و به چنین کار ساده‏ای پرداخته‌‏ام. حتی بعضی‏ پیشنهاد کردند که حالا که زحمت این کار را کشیده‏ای پس لااقل به نام خودت‏ منتشر نکن! من گفتم چرا؟ مگر چه عیبی دارد؟ گفتند اثری که به نام تو منتشر می‏شود لااقل باید در ردیف همان‏ «اصول فلسفه» باشد، این کار برای تو کوچک است. گفتم مقیاس کوچکی و بزرگی چیست؟ معلوم شد مقیاس بزرگی و کوچکی کار در نظر این آقایان‏ مشکلی و سادگی آن است، و کاری به اهمیت و بزرگی و کوچکی نتیجه کار ندارند، هر کاری که مشکل است بزرگ است و هر کاری که ساده است کوچک‏. اگر این منطق و این طرز تفکر مربوط به یک نفر یا چند نفر می‏بود، من‏ در اینجا از آن نام نمی‏بردم. متأسفانه این طرز تفکر – که جز یک بیماری‏ اجتماعی و یک انحراف بزرگ از تعلیمات عالیه اسلامی چیز دیگری نیست – در اجتماع ما زیاد شیوع پیدا کرده. چه زبان‌ها را که این منطق نبسته و چه‏ قلم‌ها را که نشکسته و به گوشه‏ای نیفکنده است؟! به همین دلیل است که ما امروز از لحاظ کتب مفید و مخصوصا کتب دینی و مذهبی سودمند بیش از اندازه فقیریم … عاقبه‌الامر در جواب آن آقایان گفتم: این پیشنهاد شما مرا متذکر یک‏ بیماری اجتماعی کرده، و نه تنها از تصمیم خود صرف نظر نمی‏کنم بلکه در مقدمه کتاب از این پیشنهاد شما به عنوان یک بیماری اجتماعی نام خواهم‏ برد.»

مرحوم شیخ مصطفی زمانی نجف‌آبادی

کار مطهری اثر خود را گذاشت و روحانیون دیگری را نیز ترغیب به ورود به وادی «قصه‌نویسی دینی» کرد. مصطفی زمانی نجف‌آبادی یکی از این روحانیون بود که همانند مطهری از شاگردان آیت‌الله‌العظمی بروجردی، امام خمینی و علامه طباطبایی بود. مرحوم زمانی که همچون مطهری درگیر تدریس و تحقیق در سطوح عالی حوزه نبود، بیش از آن استاد شهید برای تألیف و انتشار آثار مذهبی برای طبقات جوان کوشید. ترجمه کتاب «قصه‌های قرآن» در سال ۱۳۴۶ و تألیف مجموعه ۱۶ جلدی داستان کوتاه برای کودکان که در سال ۱۳۵۰ منتشر شد، از جمله تلاش‌های زمانی برای ترویج قصه‌گویی دینی بود. قصه‌های دیگری از جمله «مرگ سبز» و  «دختر وطیفه‌شناس» از دیگر آثار مرحوم زمانی برای ترویج معارف دینی از طریق بهره‌گیری از ابزار قصه‌گویی بود. زمانی علاوه بر تألیف و ترجمه کتب داستانی، با تأسیس انتشارات پیام اسلام و مؤسسه الزهرا از نویسندگان جوان حمایت می‌کرد تا آثار دینی – داستانی خود را به راحتی به مخاطبین خود برسانند.

مرحوم شیخ محمد محمدی اشتهاردی

حجه‌الاسلام محمد محمدی اشتهاردی نماینده نسل سوم روحانیون قصه‌نویس بود که پس از انقلاب اقدام به تألیف مجموعه داستان ۱۰ جلدی «داستان‌ها و پندها» برای کودکان و نوجوانان کرد. این مجموعه داستان که تأثیرپذیری آن از «داستان راستان» کاملا مشهود بود، در دهه هفتاد منتشر شد. نویسنده مجموعه داستان‌های دیگری همچون «داستان دوستان»، «داستان‌های نهج‌البلاغه»، «قصه‌های قرآن به قلم روان»، «داستان‌های خواندنی از پیامبران اولی‌العزم» و «داستان‌های صاحبدلان» را نیز در دهه‌های شصت و هفتاد برای گروه‌های سنی کودکان، نوجوانان و جوانان تألیف کرد. وی که یکی از نویسندگان تفسیر نمونه بود، تا پایان عمر ۶۱ ساله‌اش در سال ۱۳۸۵ بیش از ۲۵۰ کتاب تألیف کرد و جزو نویسندگان پرکار حوزه علمیه در دهه‌های اخیر بود.

به جز این سه نویسنده اثرگذار و یا پرکار، روحانیون دیگری نیز بودند که در وادی «قصه‌نویسی دینی» گام‌هایی برداشتند. به عنوان مرحوم آیت‌الله سید عبدالحسین دستغیب با نوشتن «داستان‌های شگفت» جزو علمای طراز اولی بود که قصه‌نویسی دینی را تجربه کرد.

با این حال، راهی که مطهری در دوره معاصر، آغازگر آن بود با نگاه تحلیلی و اجتهادی پیگیری نشد و دیگر  قصه‌نویس‌های مذهبی ترجیح دادند به دلیل دانش دینی اندکی که داشتند، به ترجمه روایات و حکایات مذهبی از منابعی چون بحارالانوار اکتفا کرده و از بررسی نقادانه متن و سند آن داستان‌ها گریزان باشند. تداوم چنین عادتی به کاهش ارزش علمی و دقت فنی در قصه‌نویسی دینی منجر شده است.

این مقاله در صفحه ۳۶ خبرنامه کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان (شماره ۳۰ بهمن ۱۳۹۱) به مناسبت شانزدهمین جشنواره بین‌المللی قصه‌گویی منتشر شده است.

درباره علی اشرف فتحی

21 تیر 1360 در زنجان زاده شدم. 17 شهریور سال بعد پدرم در کردستان شهید شد. 18 ساله بودم که پس از پایان مقطع پیش دانشگاهی به حوزه علمیه قم آمدم و اکنون در مقطع درس خارج مشغول به تحصیلم. تا خدا چه خواهد ...
این نوشته در حوزه, فرهنگ و هنر ارسال و , , , , برچسب شده است. افزودن پیوند یکتا به علاقه‌مندی‌ها.

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *