در جستجوی «تیپ خدا»

زنجیره‌ای از احادیث اخلاقی و تربیتی که شرح هر کدام، مقدمه حیث پس از آن است، ارائه مصادیق عینی و کاربردی راهگشا در شرح احادیث، تفسیر حدیث به حدیث و پرهیز از تفسیرهای سلیقه‌ای، نقل سند و بیان فقه‌الحدیث روایات، بیان شیوا و آسان در القای معارف اسلامی و مبانی فهم احادیث.

اینها ویژگی‌هایی است که انتشارات تازه‌تأسیس «مرکز فقهی امام محمد باقر(ع)» در قم برای نخستین اثر خود برشمرده است. کتاب «اربعینیات» از آثار منتشر نشده مرحوم آیت‌الله سید احمد زنجانی (پدر آیت‌الله‌العظمی شبیری زنجانی و از علمای برجسته قم در دهه‌های سی و چهل شمسی) بوده که اکنون پس از شش دهه به همت مرکز فقهی امام محمد باقر(ع) وابسته به دفتر آیت‌الله‌‌العظمی شبیری زنجانی در اختیار علاقه‌مندان معارف دینی قرار گرفته است.

مرحوم آیت‌الله سید احمد زنجانی (۱۳۵۲–۱۲۶۹ شمسی) که متولد زنجان و دانش‌آموخته حوزه‌های زنجان و قم بود، از سال ۱۳۰۶ و پس از رکود حوزه زنجان که محصول جدال‌های خشونت‌بار عصر مشروطه بود، به قم آمد و به دلیل جایگاه والای علمی خویش، در زمره نزدیکان مرحوم آیت‌الله‌العظمی شیخ عبدالکریم حائری یزدی قرار گرفت. از وی تاکنون یک اثر به نام «الکلام یجر الکلام» منتشر شده و دیگر آثار فقهی، اصولی، رجالی و تاریخی وی هنوز منتشر نشده‌اند و گویا کتاب «اربعینیات» قرار است آغازی باشد بر انتشار این آثار که از سوی یک گروه پژوهشی در مرکز فقهی امام محمد باقر(ع) قم مورد تحقیق و تدوین قرار می‌گیرند.

اربعینیات در راستای سنت اربعین‌نویسی مرسوم در میان شیعیان است که با هدف حفظ، نشر و تعلیم روایات ائمه شیعه تدوین می‌شوند و در هر «اربعین» چهل حدیث از ائمه(ع) مورد بحث و بررسی و یادآوری قرار می‌گیرند. یکی از مشهورترین این کتب، کتاب«شرح چهل حدیث» امام خمینی است که در سال ۱۳۱۸ تألیف شده است.  امام خمینی و مرحوم آیت‌الله سید احمد زنجانی از همان سال‌های اولیه حضورشان در قم (میانه سلطنت رضاشاه) با یکدیگر مراوده و دوستی علمی و خانوادگی داشته‌اند و بعید نیست که مرحوم زنجانی، کتاب چهل حدیث امام خمینی را قبل از تألیف اربعینیات دیده باشد.

امام خمینی و آیت الله سید احمد زنجانی

امام خمینی و آیت‌الله سید احمد زنجانی در اواسط دوره رضاشاه

آن‌گونه که از صفحه ۱۵۹ کتاب پیداست، این کتاب در سال ۱۳۳۶ شمسی تألیف شده است. البته ایشان بر خلاف سیره دیگر اربعین‌نویسان، به چهل حدیث اکتفا نکرده، بلکه چهار مرحله و گام برای سیر و سلوک را تعریف کرده و سپس برای هر مرحله، چهل حدیث متناسب و مرتبط آورده است. پس این کتاب حاوی ۱۶۰ حدیث درباره مسائل اعتقادی و اخلاقی است. مؤلف فقید در ابتدای کتاب خود حدیثی قدسی از امام باقر(ع) آورده و سلسله راویان آن را نیز از خود تا امام باقر(ع) برشمرده است. گویا مرحوم آیت‌الله زنجانی از شیخ عبدالکریم حائری یزدی، شیخ عباس قمی، سید محسن امین، سید عبدالحسین شرف‌الدین و شیخ محمدرضا ابوالمجد اصفهانی اجازه نقل روایت داشته و این پنج تن را به عنوان مشایخ خود ذکر کرده است.

طبق این حدیث قدسی، وی میان خدا، انسان و دیگران چهار مرحله «عبادت خالصانه»، «ثواب و جزای اعمال»، «دعا و شرایط استجابت» و «معاشرت با مردم» را تعریف کرده و برای هر مرحله، چهل حدیث مرتبط آورده است.

نکته مهمی که در اربعینیات به چشم می‌خورد، نگاه دقیق، موشکافانه و فقه‌محور مؤلف به احادیث است که آن را از کتب مشابه، کمی متمایز کرده است. خواننده به ویژه در نیمه نخست کتاب به خوبی درمی‌یابد که با یک ترجمه و توضیح سرسری و غیرعالمانه از روایات روبه‌رو نیست و می‌تواند روی تحلیل‌های نویسنده به مثابه یک پژوهش فقهی نیز تأمل کند. این ویژگی را در اربعین اول که به بحث «عبادت خالصانه» اختصاص یافته است، به وضوح می‌توان دید. بر خلاف چهل حدیث امام خمینی که مذاق عرفانی و فلسفی در آن چیره است، لحن کتاب اربعینیات، فقهی و پژوهشی و کاملا غیر ذوقی است. این ویژگی سبب شده که در تعریف بسیاری از مراحل سیر و سلوک، به جای تکلف‌های عارفانه و فیلسوفانه، شاهد آسان‌گیری‌ها و واقع‌بینی‌های فقیهانه باشیم. مثلا آنجا که سخن از نحوه مراعات اخلاص در عبادات است، می‌خوانیم: «اگر لحاظ ثواب و عقاب، عمل را از اخلاص بیرون آورده و فاسدش کند، کسی نمی‌ماند که دارای عمل صحیح باشد. به موجب مثل معروف، علی می‌ماند و حوضش! … در بعضی عبادات مهمه هم تحصیل اخلاص سهل نیست»(صص ۲۴ و ۲۹).

در جای دیگری نیز همین روحیه سهل‌گیرانه فقهی را می‌بینیم: «شرکت در عبادت که اخلاص را از بین می‌برد و عمل را نابود می‌کند در جایی است که شرکت، در جنس عمل باشد. و اما در خصوصیات فرد، ضرر ندارد … در خصوصیات فرد، قربت شرط نیست. مثلا هنگامی که هوا گرم است، در سایه نماز می‌خواند. و یا سرد است در اطاق می‌خواند … این با قربت منافات ندارد، چون اصل عمل را برای خدا آورده …»(ص۴۰).

دیگر ویژگی مهم این اثر، نگاه مجموعه‌ای مؤلف به روایات است که سبب شده بین برخی احادیث، زنجیره ارتباطی برقرار کند و برخی را به کمک برخی دیگر تفسیر کند. مثلا در شرح حدیث مشهور جاری شدن چشمه‌های حکمت از قلب به زبان پس از چهل روز عبادت خالصانه، «حکمت» را با توجه به دیگر روایات، به «بصیرت در امور دنیا» تفسیر کرده است(ص۴۴):

«یعنی دردهای دنیا و دواهای آن را می‌فهمد، محبت دنیا در دلش ریشه نمی‌دواند و زبانش هم بر آنچه در دلش وارد شده، گویا می‌شود.»

اربعینیات همچنین می‌تواند گزارشی از فضای فرهنگی زمانه مؤلف باشد. مؤلف طبق عادت مألوف و روحیه خاص خود در چند جای کتاب به وضعیت زمانه خود اشاراتی دارد:

«در این عصر که ما زندگی می‌کنیم، سنه ۱۳۷۶ هجری [۱۳۳۶ شمسی]، مردم بسیار لاابالی در دین شده، زبن طعن و جسارت به احکام دین می‌کنند و از این طرف هم، بعضی مردمان صالح اتفاق افتاده که گرفتار رفقای بد شده‌اند …»(ص ۱۵۹).

این مؤلف فقیه در جای دیگری نیز با اشاره به «دلسوزی‌های دایه‌های مهربان‌تر از مادر» که می‌گویند هزینه سفر حج را به جای کشور خارجی (عربستان) به فقرا و یا فرزندان خود بدهید، گفته است: «به جیب خارجه، مقدار جزئی ریخته می‌شود. آن هم در مقابل آن همه پول عیاشی که در اروپا و امریکا مصرف می‌شود قابل ذکر نیست»(ص۳۵).

از این دو گزارش برمی‌آید که نویسنده از گسترش باورهای غیر دینی و سست شدن اعتقادات توده‌های مردم که پس از کودتای ۲۸ مرداد شیب تندتری به خود گرفته بود، نگران بوده و بعید نیست که همین نگرانی و دغدغه، از انگیزه‌های ایشان برای تألیف این اثر اعتقادی و اخلاقی بوده باشد.

همچنین می‌توان این را نیز دریافت که مرحوم آیت‌الله زنجانی نسبت به همگرایی حکومت پهلوی با غرب و نیز رواج بی‌عدالتی و ظلم در دستگاه حاکمه نیز بیمناک بوده و آن را به صورت تلویحی در کتاب خود منعکس کرده است؛ یکی آنجا که از تبعیت دولت ایران از «دول اجانب» در لغو برده‌داری انتقاد کرده و گفته است: «معامله احکام اسلام با ممالیک [برده‌ها] منصفانه بوده و قانون خرید و فروش آنها روی تربیت و اصلاح حال آنها بوده، به خلاف معامله دول اجانب که جائرانه بوده»(ص۲۹۲).

دیگر آنجا که خاتمه کتاب را در اقدامی معنادار به سخنی از پیامبر(ص) اختصاص داده و در شرح آن آورده است: «این در رحمتی است که به روی نزدیکان سلاطین و زمامداران امور باز شده که می‌توانند از این در وارد شده، مطالب مظلومین و ستمدیدگان را که خودشان راه ندارند به سلاطین و زمامداران برسانند، ابلاغ نمایند»(ص ۳۰۶). بدین ترتیب به مسؤولین رده دوم حکومت پهلوی تلویحا هشدار داده‌ که با انتقال وضع و حال مردم تحت ستم به مقامات رده اول، «شرّ ستمکاران را از آنها دفع کنند».

با چنین ساختار فردی و اجتماعی که مرحوم زنجانی ترسیم کرده است، درصدد است انسانی تربیت کند که به گفته خودش از «تیپ خدا» باشد(ص۹۰).

درباره علی اشرف فتحی

21 تیر 1360 در زنجان زاده شدم. 17 شهریور سال بعد پدرم در کردستان شهید شد. 18 ساله بودم که پس از پایان مقطع پیش دانشگاهی به حوزه علمیه قم آمدم و اکنون در مقطع درس خارج مشغول به تحصیلم. تا خدا چه خواهد ...
این نوشته در دین ارسال و , , , , , , , , , , برچسب شده است. افزودن پیوند یکتا به علاقه‌مندی‌ها.

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *