نگاهی از درون به درس خارج

سید مرتضی ابطحی: یکی از اصطلاحات خاص حوزوی، «درس خارج» است. کلمه خارج برای بیشتر مردم یادآور سفرهای خارج از کشور است و همین مسئله دستمایه طنز کمال تبریزی در فیلم مارمولک قرار گرفته بود.

امّا دروس خارج در واقع جایی خارج از قم برگزار نمی شوند. این کلاس ها مانند دیگر دروس حوزوی در قم برگزار می شوند و به این خاطر «خارج» نامیده می شوند که روش کار در آن، صرفا بررسی استدلال ها و مسائلی که در متن کتاب مطرح شده  است محدود نشده و استاد به بررسی اقوال و نظرات مختلف می­پردازد و براساس دلیلی که خود بر می گزیند، نظریه ای را مطرح می کند. بررسی ادلّه به صورت تدریجی صورت می گیرد و دانشجویان وظیفه دارند به منابعی که استاد در کلاس به آن اشاره می کند مراجعه نموده و آراء را شخصا بررسی کنند. در این کلاس ها، استاد فقط به ذکر اقول بسنده نمی کند و گاهی نظریه ای کاملا جدید را بیان و از آن دفاع می کند. بسته به روش تدریس استاد، شاگردان نیز در مباحثات شرکت می کنند و اگر اشکالی در ذهن  دارند مطرح می کنند و معمولا استاد در همان جلسه پاسخ می دهد. البته گاهی هم اتفاق می افتد که پاسخ به جلسه بعد محوّل می شود.

مبنای بیشتر دروس خارج فقه، کتاب «عروه الوثقی» است. رسم بر این است که علمای حوزه که احساس می کنند به درجه اجتهاد رسیده اند بر این کتاب تعلیقه می نویسند. تعلیقه نویسی، یعنی روشی که نظرات و آراء فرد بر کتاب اصلی به صورت پاورقی اضافه می شود. البته در این میان هستند، کسانی  مانند استاد سیدعلی محقق داماد، که مبنای کار فقه را بر اساس کتاب «تحریرالوسیله» امام خمینی(ره) گذارده اند و از راه، به تقویت حوزه قم کمک می کنند.

مبنای دروس خارج اصول، کتاب «کفایه الاصول» مرحوم آخوند خراسانی است. نام آخوند خراسانی که برای بیشتر روشنفکران ایران یادآور مشروطیت است، برای طلبه ها درس اصول را به ذهن می آورد. کفایه، یکی از کتب سخت حوزه محسوب می شود که مباحث مفصّل و پیچیده اصول را به صورتی خلاصه بیان نموده است. گاه یک خط از کفایه چند صفحه شرح دارد. معروف است که یکی از علمای بزرگ قصد کرد کفایه را آسان نماید، ولی آخوند خراسانی را در خواب دید که وی را از این کار نهی می کند. آخوند ضمن بیان تمام مباحث اصول فقه در یک کتاب ۵۰۰ صفحه ای، به نقد نظریات شیخ انصاری و بعضی نظریات مطرح در زمان خودش می پردازد. کتاب رسائل یا «فرائد الاصول» که حاصل مباحث شیخ انصاری است، نیز یکی از کتب مورد توجه در درس خارج اصول است.

اگر چه این دو کتاب، مبنای کار دروس خارج هستند، امّا در حیطه بررسی نظریات، اصلی ترین کار یک مجتهد که درس خارج می گوید، بررسی آراء و نظریات آیت الله خوئی است. وی که از اهالی خوی ایران بوده است و در نجف تحصیلات خود را نزد اساتیدی چون نایینی و آقاضیاالدین عراقی تکمیل کرد، اگر چه اعتقادی به ورود در سیاست نداشت، امّا توانست تفسیر قرآن، رجال، فقه و اصول را به کمال برساند.

یکی از تفاوت های بارز سیستم آموزش حوزوی و سیستم های کلاسیک، روش آزادمنشانه آن است. طلبه­ها، پس از ۶ سال تحصیل در مدرسه می توانند اساتید خود را خودشان مشخص کنند و هر کس بسته به فاکتورهای بسیاری استادی را انتخاب می کند. معمولا شاگردان یک استاد، خط مشی فکری وی را پذیرا هستند و از این رو است که استاد، تأثیر زیادی روی شاگردان دارد. دروس خارج، از این قاعده مستثنی نیستند. منش فکری، سیاسی و دینی اساتید طبعا در روش استنباط آنها منعکس است.

ابتدای هر سال تحصیلی اساتید یا شاگردان آن ها برگه هایی را چاپ می کنند و موضوع درس و محل و زمان و نام استاد را چاپ می کنند. به وسیله این راه ساده و آسان اطلاع رسانی انجام می شود. البته سال­های اخیر برگه هایی که حاوی لیست اساتید و دروس است، منتشر و توزیع می شود.

 

broujerdi-school

علاوه بر مدرسه فیضیه، دو مدرسه خان که با حمایت آیت الله العظمی بروجردی تعمیر شده است و مدرسه آیت الله گلپایگانی در نزدیکی حرم، پذیرای دانش آموزان حوزه هستند. اساتید تازه کار برای تدریس در این مدارس در امتحانی که توسط خود این مدارس برگزار می شود، شرکت می کنند.

پیشنهاد میکنم اینها را هم ببینید:
نوشته تورجان درباره دروس خارج
پای درس خارج منبر نت
داستان عالمان و حاکمان

این نوشته در حوزه, عکس ارسال و , , , , , برچسب شده است. افزودن پیوند یکتا به علاقه‌مندی‌ها.

7 پاسخ به نگاهی از درون به درس خارج

  1. علی می‌گوید:

    من همیشه برداشتم از لفظ خارج این بود که این درس میخواد شما را با استدلال هایی که باعث میشه از دین خارج بشین آشنا کنه!!! یعنی برداشتم این بود که درسی میخونید که استدلال هایی میاره برای خروج از فقه 😆
    در قسمتی هم که نوشتین یکی از تفاوت های بارز سیستم حوزی و آکادمیک در روش آزادمنشانه آن هست باید بگم که در دانشگاههای بزرگ هم همینطوره که یه درس توسط چندتا استاد ارائه میشه و بچه ها به انتخاب خودشون آنها رو انتخاب میکنند،ضمنا بچه های خیلی مشتاق گاهی اوقات به خاطر یه درس واحد مهمان میگیرن و اون درس خاص رو در دانشگاه دیگه ای با استاد دلخواهشون پاس میکنند.

    [پاسخ]

    علی اشرف فتحی پاسخ در تاريخ مرداد ۲۰ام, ۱۳۸۹ ۱:۰۶ ب.ظ:

    مطمئن باشید که باز هم به آزادانه بودن سیستم حوزه نمی رسد. تا تجربه نکنید باور نمی کنید

    [پاسخ]

  2. علی می‌گوید:

    البته لازمه کامنت قبلی رو اینطور تکمیل کنم که دروس فنی با انسانی متفاوتند،ما بیشتر استاد رو برا این عوض میکنیم که نحوه تدریس بهتری داره(بعضی اوقات هم برای اینکه نمره بهتری میده 😆 )وگرنه رفرنس های تدریس شده در رشته های فنی معمولا ثابت هست ولی اون چیزی که من یه کم از علوم انسانی میدونم اینه که مثل ریاضیات نیست که بگن ۲=۲ میشه و بس
    اصلا احتمال داره نظرات متفاوتی درباره یه مساله ثابت احتماعی داشته باشن
    به همین خاطر حرف شما درباره تنوع استاد و روش ها میتونه درست تر باشه

    [پاسخ]

  3. بازتاب: تورجان » Blog Archive » نادیده های یک کتاب

  4. بازتاب: آغاز سال نو، درس خارج حسن آقا و یک خبر خوب « تورجان

  5. بازتاب: خارج فقه، خارج از رسانه « تورجان

  6. بازتاب: دروس خارج حوزه در رسانه‌ها | پورتال اطلاع رسانی آب حیـــات

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *